Taliban'ın Herat'taki Kıyafet Baskını: Kadınları Yok Sayma Politikasında Yeni Bir Aşama

Afganistan'ın batısındaki Herat kentinde Taliban'a bağlı ahlak polisinin kadınlara yönelik başlattığı büyük çaplı operasyon, hem ülke içinde hem de uluslararası alanda büyük tepki çekti. 'Kıyafet kurallarına uymadıkları' iddiasıyla onlarca kadının gözaltına alınması, insan hakları örgütlerinin 'toplumsal cinsiyet apartheid'ı olarak tanımladığı ve Afgan kadınlarını kamusal hayattan tamamen silmeyi amaçlayan politikanın en yeni ve en sert uygulamalarından biri olarak kayda geçti.

6 Haziran 2026'da gerçekleşen operasyonda, Erdemin Yaygınlaştırılması ve Ahlaksızlığın Önlenmesi Bakanlığı'na (MPVPV) bağlı memurlar, şehrin ana caddelerinde kontrol noktaları oluşturdu. Tanıkların ifadelerine göre, ticari taksiler ve toplu taşıma araçları durdurularak, içlerindeki kadınlar tek tek indirildi ve sorguya çekildi. Bir günde 20'den fazla kadının gözaltına alındığı bildirildi . Gözaltılar, özellikle Taliban'ın kadınların kamusal alanda giymesi gerektiğini söylediği burka veya uzun çarşafı giymeyen kadınları hedef aldı .

Bu baskınlar, Herat'ta aylardır tırmanan bir baskı dalgasının zirve noktasıydı. Daha Ocak 2026'da ahlak polisi benzer yol kontrolleri yapmaya başlamış, burka veya namaz çarşafı olmayan kadınları araçlardan indirip sorgulamıştı . Ahlak polisi ayrıca, Heratlı kadınların nesillerdir giydiği geleneksel uzun manto olan 'manto'nun da artık kabul edilemez olduğunu ilan etti . Birleşmiş Milletler Afganistan Yardım Misyonu (UNAMA), Ocak-Mart 2026 dönemini kapsayan raporunda, Herat'taki müfettişlerin sistematik olarak kadınları toplu taşıma araçlarından indirdiğini ve çarşaf giymeye zorladığını çoktan belgelemişti .

UNAMA'nın Tepkisi ve Belgelediği Sistematik İhlaller

8 Haziran 2026'da UNAMA, "Herat'ta kıyafet zorunluluklarına uymadıkları iddiasıyla kadınların çok sayıda tutuklanması ve gözaltına alınmasından endişe duyduğunu" belirten bir kamuoyu açıklaması yaptı ve bu olayların "ciddi insan hakları endişeleri" doğurduğunu vurguladı . Açıklamada, seyahat özgürlüğü ve kanun önünde eşitlik haklarına dikkat çekilerek, "fiili yetkililere" bu hakların herkes için geçerli olduğu hatırlatıldı .

Bu kınama, BM'nin uzun süredir yaptığı sistematik belgeleme çalışmalarının bir parçası. UNAMA'nın 2026'nın ilk üç ayını kapsayan daha geniş çaplı üç aylık raporu, ahlak polisinin faaliyetlerinin korkunç boyutlarını ortaya koydu. Rapora göre, sadece bu dönemde ahlak polisi ülke çapında en az 336 kişiyi keyfi olarak gözaltına aldı ve belgelenmiş 59 vakada kadınlara ve erkeklere kötü muamelede bulundu . Tutuklamalar sıklıkla kıyafet tarzı, sakal kesimi veya müzik dinlemek gibi bireysel özgürlükler kapsamındaki eylemleri hedef aldı .

Sistematik Silme Stratejisi: Baskının Kapsamlı Mimarisi

Herat'taki son baskın, Taliban'ın 2021'de iktidarı ele geçirmesinden bu yana keskin bir şekilde yoğunlaşan, kapsamlı ve hızlanan bir toplumsal cinsiyet temelli baskı sisteminin en son hamlesi. Uzmanlar ve BM yetkilileri, bu politikaların kümülatif etkisini 'toplumsal cinsiyet apartheid'ı' olarak tanımlıyor . Bu tırmanışın kilometre taşları şöyle:

• Mayıs 2022 Kararnamesi: Taliban, tüm kadınların halka açık yerlerde sadece gözleri görünecek şekilde tamamen örtünmesini emretti ve tam burkayı tavsiye etti. Daha da önemlisi, kararname kadınların evlerinden sadece 'zorunlu hallerde' çıkması gerektiğini belirtti ve ihlaller durumunda erkek akrabalarının cezalandırılacağı uyarısında bulundu .
• Ağustos 2024 'Ahlak Yasası': Rejim, baskıcı politikalarını tek bir yasada topladı. 'Erdemin Yaygınlaştırılması ve Ahlaksızlığın Önlenmesi Yasası', katı kıyafet kurallarını resmileştirdi, kadınların kamusal alanda sesinin duyulmasını yasakladı, medyada canlı varlıkların görüntülerini engelledi ve seyahat için erkek vasi (mahrem) zorunluluğu getirdi . BM insan hakları ofisi, yasanın kadınların kamusal alandaki varlığını 'tamamen sildiğini' ve "onları adeta yüzü olmayan, sessiz gölgelere dönüştürmeye çalıştığını" ifade etti .
• Temmuz 2025 Kabil Tutuklamaları: Herat'taki olayların açık bir habercisi olarak, ahlak polisi ajanları Kabil'in Dasht-e-Barchi semtinde düzinelerce kadın ve kız çocuğunu alışveriş merkezlerinden çekip çıkararak 'uygunsuz hicap'la suçladı . UNAMA, bu baskını "kadınları daha da büyük bir tecrite itmek" olarak nitelendirip kınadı .
• Kasım 2025 Herat'ta Hastane Burka Yasağı: Taliban, kadın doktor, hasta ve sağlık çalışanlarının burka olmadan hastanelere girmesini yasakladı. Yasağın uygulanışı, kadın cerrah Dr. Shabnam Fazli'nin Herat'taki büyük bir hastaneye girişinin engellenmesi ve saatlerce gözaltında tutulmasıyla çarpıcı bir şekilde gösterildi . Human Rights Watch, politikayı "kadınların özerkliğine yönelik bir saldırı" ve temel çalışma ile sağlık hizmetlerine erişim haklarının ihlali olarak nitelendirdi. Sınır Tanımayan Doktorlar, yasaktan hemen sonra acil hastane başvurularında %28'lik bir düşüş gözlemledi .

Aileyi ve Yasal Özerkliği Hedef Almak

Taliban'ın stratejisi, kadınların aile içindeki yasal özerkliğini de yok etmeyi kapsıyor. Kararnameler, kadınların boşanma başlatmasını neredeyse imkansız hale getirerek evlilik ve boşanmadaki korumaları zayıflattı ve bir kız çocuğunun ergenliğe ulaştığında sessiz kalmasının evliliğe rıza olarak yorumlanmasına izin vererek çocuk evliliğini adeta kurumsallaştırdı . Mart 2026'da BM Güvenlik Konseyi, S/2026/170 sayılı kararında "insan haklarına ve temel özgürlüklere, özellikle kadınlar ve kız çocukları için saygının artan ve yaygın erozyonundan ciddi endişe" duyduğunu ifade etti ve toplumsal cinsiyet ayrımcılığını kurumsallaştıran yasal önlemleri kınadı .

Uluslararası Tepki ve İleriye Dönük Yol

Afganistan, BM Güvenlik Konseyi'nin en önemli gündem maddelerinden biri olmaya devam ediyor. Konsey, Mart 2026'da UNAMA'nın görev süresini 17 Haziran 2026'ya kadar uzatırken, üye ülkeler Taliban'ı Afgan kadınlarının BM için çalışma yasağını kaldırmaya çağırdı . Üç aylık toplantılarda BM Misyon Şef Yardımcısı, Taliban'ın kadınlara yönelik kısıtlamalarının doğrudan 'Afganistan'ın ilerlemesini engellediğini' ve uluslararası izolasyonunu derinleştirdiğini açıkça ifade etti . Güvenlik Konseyi, Taliban kadınların eğitim, istihdam ve kamusal hayata katılım yasaklarını geri alana kadar barış ve refahın 'ulaşılamaz' olduğunu net bir dille belirtti .

Artık taksiye binmek gibi gündelik bir aktivitede dahi terör estirmeyi amaçlayan aleni tutuklamalarla uygulanan bu kısıtlamaların sistematik doğası, hiçbir azalma belirtisi göstermiyor. UNAMA ve insan hakları örgütleri her yeni baskı dalgasını belgelemeye devam ederken, uluslararası toplum, Afganistan'ın kadınları ve kız çocukları için kınamayı eyleme dönüştürme zorluğuyla karşı karşıya bulunuyor.