Yapay Zekâ Veri Merkezleri ABD Şebekelerinde “Hayalet Talep” Yarışını Büyütüyor

ABD’de yapay zekâ ve bulut bilişim odaklı veri merkezi projeleri elektrik şebekesi planlamasını hızla değiştiriyor. Ancak kritik ayrım şu: şebekeye bağlanmak için yapılan talep, mutlaka kurulacak ve elektrik tüketecek bir veri merkezi demek değil.

Bu fark, elektrik sektöründe giderek daha çok “hayalet talep” olarak tanımlanıyor. Şebeke ve kamu hizmeti şirketlerinin bağlantı kuyruklarında görünen bazı yükler; aynı projenin birden fazla lokasyonda başvurulmasından, finansmanı veya izinleri henüz güvence altına alınmamış planlardan ya da sonunda hiç hayata geçmeyecek girişimlerden oluşabiliyor.

Reuters’ın kamu hizmeti şirketleri ve şebeke verilerine dayanan incelemesine göre, ABD’nin Ortabatı, Orta Atlantik ve Güney bölgelerinin bazı kesimlerinde çok büyük elektrik kullanıcılarının—çoğunlukla veri merkezlerinin—talep ettiği kapasite 700 gigavatı (GW) aştı. Bu miktar, ABD veri merkezlerinin mevcut elektrik tüketimine ilişkin sektör tahminlerinin 10 katından fazla. 1

“Hayalet talep” tam olarak nedir?

Bir geliştirici, kapasiteye erişmek zor ve yavaş olduğu için aynı anda birden fazla sahada veya birden çok elektrik şirketi nezdinde bağlantı başvurusu yapabilir. Başvuru sırasında arazi üzerindeki haklar, finansman, ekipman tedariki, izinler ya da kesinleşmiş bir müşteri henüz bulunmayabilir.

Projeler ayrıca şu nedenlerle de rafa kalkabilir:

• İletim hattı veya trafo merkezi yatırımlarının beklenenden pahalı ya da uzun sürmesi,
• Su erişimi ve çevresel kısıtlar,
• İnşaat takviminin aksaması,
• Yerinde üretim planlarının uygulanabilir olmaması,
• Finansman veya nihai müşteri bulunamaması.

Dolayısıyla her bir başvuru, geliştiricinin bakış açısından makul bir güvence arayışı olabilir. Fakat bütün başvurular toplandığında, gerçekte ne kadar elektriğe, nerede ve hangi tarihte ihtiyaç duyulacağını olduğundan fazla gösterebilir.

Bu, yapay zekâ kaynaklı elektrik talebi artışının uydurma olduğu anlamına gelmiyor. Anlamı şu: Ham bağlantı kuyruğu verisi, inşaata hazır projelerin talep tahmini yerine kullanılamaz.

Sayılar neden alarm veriyor?

Reuters’ın incelediği üç büyük bölgedeki büyük kullanıcı başvuruları 700 GW’ı aşarken, Teksas’ta veri merkezleri ve diğer büyük tüketicilerin bağlantı talepleri 2023’te yaklaşık 48 GW düzeyinden 474 GW’ın üzerine çıktı. 1

Bu sayılar, bugün şebekeden teslim edilen elektriği değil; talep edilen hizmet kapasitesini gösteriyor. Tüm başvuruları kesinleşmiş gelecek tüketim gibi değerlendirmek, hiç faaliyete geçmeyecek tesisler için fazla iletim hattı, trafo merkezi ve üretim yatırımı yapılmasına yol açabilir. Tersine, başvuruların tamamını spekülatif saymak da önemli sayıda projenin kısa sürede devreye girmesi hâlinde şebekeyi hazırlıksız bırakabilir.

Elektrik şirketleri neden taahhüt kanıtı istiyor?

Şebeke işletmecileri, büyük ve uzun ömürlü yatırımlara karar vermeden önce ilk aşamadaki ilgiyi gerçekten uygulanabilir projelerden ayırmak istiyor. Bu amaçla kullanılan başlıca araçlar şunlar:

• Peşin depozito veya teminat,
• Ücretli yük ve bağlantı etütleri,
• Asgari fatura tutarı gibi sözleşmesel yükümlülükler,
• Arazi kontrolü, izinler ve inşaat ilerlemesine bağlı kilometre taşları,
• Finansman kanıtı ve gerçekçi bir enerjilendirme takvimi.

Bu uygulamalar meşru veri merkezi yatırımlarını engellemeyi değil, geliştiricilerin gerçekten hayata geçirebilecekleri kapasiteye daha yakın talepte bulunmasını sağlamayı amaçlıyor.

Örneğin Exelon, büyük şebeke yatırımları öncesinde müşterilerden finansal taahhüt isteyen iletim güvenliği anlaşmalarıyla yaptığı elemenin ardından büyük yük ve veri merkezi proje havuzunu 43 GW’tan 36 GW’a indirdi. Bu, yüzde 16’lık düşüş demek. 25

AEP Ohio’da ise yeni veri merkezi hizmet başvuruları için bu süreç zorunlu. 25.000 kW ve üzerindeki yeni veri merkezleri veya kapasite artırımları yük etüdü ücreti ödüyor; başvuru sahibinin de araziyi mülkiyet, kira veya opsiyon yoluyla kontrol etmesi gerekiyor. 18

Yanlış tahminin faturası kime çıkar?

Fazla yatırım, maliyeti tüketiciye aktarabilir

Elektrik şirketi her başvurunun gerçekleşeceği varsayımıyla hareket ederse, ihtiyaç doğmadan fazla sayıda hat, trafo merkezi ve üretim kapasitesi kurabilir. Bu altyapı uzun yıllar kullanıldığından maliyeti tarifeler yoluyla tüketicilere yansıyabilir.

Ohio’nun tüketici hakları savunucusu, AEP ile bağlantılı bir uzlaşmanın; enerji yoğun veri merkezleri için gerekli altyapı ve iletim genişlemesinin haksız maliyetlerinden konut abonelerini ve küçük işletmeleri korumayı hedeflediğini belirtiyor. 15

Eksik yatırım da arz güvenliği ve fiyat baskısı yaratabilir

Tersi hata da ciddi: Planlamacılar çok fazla başvuruyu spekülatif diye dışarıda bırakır, ancak gerçek projeler zamanında devreye girerse; şebekede yeterli üretim ya da taşıma kapasitesi bulunmayabilir.

13 eyalet ile Columbia Bölgesi’ne hizmet veren PJM Interconnection, arz ve talep arasındaki büyüyen açığın ezici ölçüde veri merkezi talebinden kaynaklandığını bildirdi. PJM, ek güç tedarik etmek ve talep sıçramasını yönetmek amacıyla planlarını federal düzenleyicilere sunmayı ilerletiyor. 2

PJM’nin bağımsız piyasa izleme kuruluşu, mevcut ve tahmin edilen veri merkezi talebinin son dört kapasite piyasası ihalesinde 29,4 milyar dolar tutarında kapasite piyasası ücretine karşılık geldiğini hesapladı. 29 Bu tutar yalnızca hayalet talepten kaynaklanan maliyet olarak okunmamalı; mevcut ve tahmin edilen talebin tamamını kapsıyor ve spekülatif başvuruların payı mevcut kanıtlarla belirlenemiyor. Yine de talep tahminlerinin nihayetinde tüketici faturalarına yansıyabildiğini gösteriyor.

Eyaletler projeleri neden denetliyor?

Teksas ve diğer bazı yargı alanları, sınırlı şebeke kapasitesi ile büyük altyapı yatırımları tahsis edilmeden önce veri merkezi projelerini daha yakından inceliyor. Değerlendirilen başlıklar arasında şunlar var:

• Projenin nihai sahibi kim ve finansmanı güvenilir mi?
• Geliştiricinin arazi üzerinde kontrolü var mı; izinleri almış mı veya alması gerçekçi mi?
• İnşaat takvimi ve nihai müşteri somut mu?
• Talep edilen güç seviyesi, bağlantı tarihi ve tedarik düzenlemesi ne?
• Su kullanımı ile yerel çevresel kısıtlar neler?
• Yerinde elektrik üretimi planlanıyorsa, bunun izinleri, yakıt güvencesi ve şebekeden çekişi azaltma kapasitesi var mı?

Pennsylvania’daki tablo, duyurulmuş proje listesi ile inşaata yaklaşmış projeler arasındaki farkı ortaya koyuyor: Reuters’a göre 100’ü aşkın önerilen veri merkezinin yalnızca 20’si için izin başvurusu yapılmıştı. 1

Hedef daha küçük bir kuyruk değil, güvenilir bir tahmin

Veri merkezleri, gerçekten de yeni üretim ve iletim yatırımları gerektirebilecek dev elektrik tüketicileri olabilir. Bu nedenle doğru yaklaşım, her yapay zekâ projesini hayali kabul etmek veya yatırımları toptan engellemek değil.

Asıl amaç; geçici başvurulardan oluşan kuyruğu, zamanı ve yeri belli, finansal olarak desteklenmiş güvenilir bir talep tahminine dönüştürmek. Teminatlar, etüt ücretleri, uygulanabilir kilometre taşları ve şeffaf proje incelemeleri; şebeke kapasitesinin gerçekten kullanacak yatırımlara ayrılmasına ve haneler ile küçük işletmelerin hiç ortaya çıkmayacak talep için yapılan altyapının maliyetini üstlenmesi riskinin azalmasına yardımcı olabilir.