Avrupa’da akaryakıt pahalanırken rafineriler neden kazanıyor?

Avrupa’da pompadaki fiyat artışını yalnızca ham petrolün pahalanmasıyla açıklamak mümkün değil. Hürmüz Boğazı çevresindeki sevkiyat aksamaları ve Körfez’deki rafineri hasarı, dizel gibi işlenmiş yakıtların arzını da kısıtlıyor. Ukrayna saldırılarının Rus rafinerileri üzerindeki etkisi ve Rusya’nın temmuzda getirdiği dizel ihracat yasağı baskıya ekleniyor. Bu tablo, üretimini sürdürebilen rafinerilerin sattığı yakıt ile kullandığı ham petrol arasındaki fiyat farkını büyütüyor. 323438

Pompa fiyatı artarken rafineri marjı nasıl yükseliyor?

Reuters’ın aktardığı verilere göre Orta Doğu’dan dizel ihracatı mart ile ağustos arasında yarıya inerek günlük yaklaşık 800 bin varile düştü. Avrupa’daki bir ticaret merkezinde dizel stokları ise 10 Eylül’de yılın bu dönemi için en düşük düzeyine geriledi. Dolayısıyla sorun yalnızca rafinerilere ulaşan ham petrol miktarı değil, piyasaya çıkabilen hazır yakıt miktarı. 3432

Piyasalarda crack spread denen fark, rafine edilmiş bir yakıtın fiyatı ile onu üretmekte kullanılan ham petrolün fiyatı arasındaki farkı gösterir. Hazır yakıt kıtlaştığında bu fark açılabilir. Ancak rafineri marjı net kâr değildir: İşletme giderleri ve diğer maliyetler hesaba katılmalıdır. Repsol’ün daha güçlü rafineri marjları ve petrol fiyatları eşliğinde ikinci çeyrek kârının üç katına çıktığını bildirmesi, bu mekanizmanın şirket bilançosuna nasıl yansıyabildiğini gösteriyor. 31

Kapasiteye ilişkin iddiaları da doğru ölçüyle okumak gerekiyor. Sağlanan haberler, küresel rafineri kapasitesinin en az %10’unun devre dışı kaldığı ya da Rus kapasitesinin yaklaşık %40’ının kullanılamaz hâle geldiği iddialarını doğrulamıyor. Reuters’ın aktardığı Uluslararası Enerji Ajansı tahmini, Rus rafinerilerinde haziranda işlenen ham petrol miktarının bir yıl öncesine göre %30 düşük olduğu yönünde. Etkilenen kapasite, fiilen işlenen petrol ve ihraç edilebilen yakıt aynı ölçü değil. 33

Enerji hisselerindeki yükseliş ne anlatıyor?

23 Eylül’e kadarki piyasa verilerine göre Repsol hissesi yıl başından bu yana %87,2, TotalEnergies hissesi %40,6 yükseldi. TotalEnergies’in Avrupa rafineri marjı göstergesi de varil başına 4,7 dolardan 13,5 dolara çıktı. Bu rakamlar rafinaj koşullarının yatırımcılar açısından önemini gösteriyor; fakat şirketlerin başka faaliyetleri de bulunduğundan hisse artışının tamamını rafinerilere bağlamak doğru olmaz. 1918

Euronews’ün aktardığı tahmine göre dizel marjının pompa fiyatındaki karşılığı litre başına yaklaşık 41 sent; bu, toplam fiyatın yaklaşık beşte birine denk geliyor. Söz konusu tutar, satılan her litreden elde edilen şirket net kârı olmadığı gibi TotalEnergies’in varil başına açıkladığı şirket göstergesiyle de aynı ölçü değil. 4

Etki tüketiciye ve faizlere uzanıyor

KBC’nin eylül analizine göre Avro Bölgesi’nde enerji enflasyonu temmuzdaki %10,3’ten ağustosta %14,3’e yükseldi. Avrupa Merkez Bankası (ECB), Orta Doğu’daki çatışmanın yarattığı enflasyon baskısını gerekçe göstererek 10 Eylül’de üç temel faiz oranını 25 baz puan artırdı. ECB çalışanlarının projeksiyonu, yıllık genel enflasyonun 2026’nın son çeyreğinde %3,6 ile zirveye çıkacağını öngörüyor; enerji şokunun ne zaman hafifleyeceği ise belirsiz. 554947

Hızlı bir çözüm de görünmüyor. ABD Başkanı Donald Trump dizel ihracatı yasağı fikrine destek verdi, ancak yetkililer uygulanabilirliğini hâlâ inceliyordu. ABD Enerji Bakanı, böyle bir adımın ülkenin doğu ve batı kıyılarında fiyatları yükseltebileceği uyarısında bulundu; Reuters’a konuşan analistler de yasağın ABD fiyatlarına sınırlı fayda sağlarken başka yerlerdeki kıtlığı ağırlaştırabileceğini belirtti. 3638

Alternatif taşıma yolları da baskı altında. Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Birliği’ne göre Hürmüz trafiği ciddi biçimde kısıtlı; Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı petrol boru hattı ise kapalı. Savaşın başlamasından beri günde tahmini 4–5 milyon varil taşıyan bu hattın devre dışı kalması ve Babülmendep yakınındaki deniz taşımacılığına yönelik tehditler, Kızıldeniz güzergâhını da zorlaştırıyor. Hat bir petrol güzergâhı; sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) için alternatif bir geçiş yolu değil. Bu aksaklıklar başka hiçbir sevkiyatın yapılamadığı anlamına da gelmiyor. 2

Tüketici ve yatırımcı için belirleyici soru aynı: İşlenmiş yakıt sıkışıklığı ne kadar sürecek? Aksamalar devam ederse çalışan rafinerilerin marjları güçlü kalabilir; arzın toparlanması veya talebin zayıflaması ise bu farkı daraltabilir. 147