Husilerin Suudi Arabistan Ablukası: Kızıldeniz’deki Petrol Rotası Neden Tehlikede?

Abluka ilanından tanker iddialarına

Yemen’deki Husilerin Suudi Arabistan’a karşı başlattığı kampanya, tek seferlik bir açıklamanın ötesine geçerek Kızıldeniz’in güneyi ve Yemen’in batı kıyısında devam eden bir baskı zincirine dönüştü. Grup 20 Temmuz’da Suudi Arabistan’a karşı “deniz ambargosu” ilan etti; denizcilik şirketlerine de Suudi limanlarında yükleme veya boşaltma yapmamaları çağrısında bulundu. Riyad bu adımı kınayarak sert karşılık vereceğini açıkladı.

5 Ağustos’ta Husi yetkilileri iki Suudi petrol tankerini hedef aldıklarını duyurdu. Açıklamaya göre tankerlerden biri, kuzey Kızıldeniz’de Yanbu açıklarında bulunan Wafa idi ve balistik füzelerle vuruldu. Diğer tanker Daisy ise Aden Körfezi’nde hedef alındı ve geri dönmek zorunda kaldı. Husiler bu olayları ablukanın başlamasından bu yana sekizinci ve dokuzuncu tanker saldırıları olarak saydı.

Ancak burada kritik bir ayrım var: Bu haberler, saldırıların Husiler tarafından iddia edildiğini doğruluyor; tankerlerin kesin olarak vurulduğunu veya hasar aldığını değil. Wafa ve Daisy olayları için güvenilir, bağımsız bir teyit bulunmuyor. Aynı durum, Husilerin Mokha açıklarında bir Suudi askeri çıkarma gemisi ile dört eskort gemisini vurduğu yönündeki açıklama için de geçerli. Reuters, Suudi makamlarından olayla ilgili hemen bir doğrulama gelmediğini bildirdi.

Hürmüz krizi Suudi petrol rotasını nasıl değiştirdi?

Husilerin hamlesinin arkasındaki stratejik fırsat, Hürmüz Boğazı’ndaki krizin Suudi Arabistan’ın ihracat coğrafyasını değiştirmesiyle ortaya çıktı. Reuters’a göre Hürmüz’den ham petrol ve rafine ürün geçişi, çatışma öncesinde günlük yaklaşık 18 milyon varilken temmuzda 4,8 milyon varile geriledi; ağustosta haberin yayımlandığı tarihe kadar ortalama yaklaşık 2 milyon varil seviyesinde kaldı.

Bu daralma, Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu limanını daha önemli bir çıkış noktası haline getirdi. Fakat Yanbu, Körfez terminallerinin risksiz bir alternatifi değil. Kızıldeniz’den çıkan tankerlerin, Kızıldeniz ile Aden Körfezi’ni birbirine bağlayan dar geçit Bab el-Mendeb’den geçmesi gerekiyor.

Başka bir ifadeyle Suudi Arabistan, Hürmüz’deki darboğazı aşmaya çalışırken petrolünü ikinci bir stratejik geçide yönlendirmiş oldu. Husilerin tehdidi de tam olarak bu alternatifi hedef alıyor.

Riyad, riskleri azaltmak için ham petrolün daha büyük bölümünü Mısır üzerinden Akdeniz’e taşıyan boru hattına yönlendirmeye başladı. Bu güzergâh Husi kontrolündeki veya Husi tehdidi altındaki sulardan kaçınmayı sağlayabiliyor; ancak Asya’daki müşteriler açısından daha uzun ve pahalı bir taşıma rotası yaratıyor.

Bu nedenle Bab el-Mendeb üzerinden Suudi petrol akışının basit ve güvenli biçimde “katlandığını” söylemek doğru olmaz. Yanbu’daki yüklemelerin arttığına dair işaretler var, ancak tankerlerin konum sinyallerini kapatması akışların bağımsız biçimde ölçülmesini zorlaştırıyor.

“Karanlık” tankerler belirsizliği artırıyor

Reuters, Yanbu’dan yapılan son ham petrol yüklemelerinin Otomatik Tanımlama Sistemi (AIS) sinyali olmadan gerçekleştirildiğini bildirdi. Gemilerin takip sinyallerini kapatması, denizdeki saldırı riskini azaltmayı amaçlıyor olabilir. Fakat bu uygulama, Suudi petrolünün Kızıldeniz’den ne kadar geçtiğini kesin olarak hesaplamayı da zorlaştırıyor.

Dolayısıyla ortada yalnızca fiziksel bir güvenlik sorunu yok; aynı zamanda bilgi sorunu da var. Bir tanker rotasını gizlediğinde piyasa aktörleri sevkiyatın devam edip etmediğini, gecikme yaşanıp yaşanmadığını veya başka güzergâhlara yönlendirilip yönlendirilmediğini daha zor anlayabiliyor. Bu belirsizlik, saldırı doğrulanmasa bile sigorta ve navlun maliyetlerini artırabiliyor.

Husiler neden kuzey Kızıldeniz’i tehdit ediyor?

Husilerin baskı stratejisi oldukça açık: Suudi Arabistan Hürmüz Boğazı’nı güvenilir biçimde kullanamıyorsa, Yanbu’yu, Kızıldeniz yaklaşımını ve Bab el-Mendeb’i tehdit etmek Riyad’ın başlıca deniz alternatifini etkisizleştirebilir. 20 Temmuz’daki uyarıda, Suudi limanlarını kullanan gemilerin hedef alınabileceği belirtildi.

Böyle bir baskı için geçidin tamamen kapatılması gerekmiyor. Tehditler bile armatörleri seferleri ertelemeye, AIS sinyallerini kapatmaya, deniz koruması istemeye veya Afrika’nın güneyindeki Ümit Burnu’nu dolaşmaya yöneltebilir. Bu tercihler daha uzun sefer süreleri, daha yüksek yakıt tüketimi, artan savaş riski sigortası ve pahalı navlun anlamına geliyor.

Bab el-Mendeb yalnızca petrol taşımacılığı açısından önemli değil. Geçit, Kızıldeniz’i Aden Körfezi’ne ve dolayısıyla Süveyş Kanalı’na bağlıyor. Buradaki istikrarsızlık; enerji yüklerinin yanı sıra Asya, Avrupa ve Orta Doğu arasındaki konteyner taşımacılığını ve ticari mal akışını da etkileyebilir.

Tehdidin piyasa üzerindeki etkisi şimdiden görüldü. Guardian’ın aktardığına göre Brent petrol birkaç gün içinde yüzde 13’ten fazla yükselerek varil başına 100 doların üzerine çıktı.

Mokha saldırıları daha geniş bir kıyı cephesine mi işaret ediyor?

Husi operasyonları yalnızca denizcilik şirketlerine gönderilen uyarılarla sınırlı kalmadı. Grup, Yemen’in Kızıldeniz kıyısında hükümet güçlerinin kontrolündeki Mokha limanına füze ve İHA saldırıları düzenledi. Raporlarda sivil ve askeri kayıplar, liman altyapısında hasar ve art arda saldırı dalgaları yer aldı.

Mokha’nın konumu stratejik. Kent, Bab el-Mendeb’e yakın olduğu için buradaki baskı iki hedefe birden hizmet edebilir: Yemen’de uluslararası tanınan hükümetle aynı safta bulunan güçleri zayıflatmak ve boğaz çevresindeki deniz trafiğini tehdit etmek için daha uygun bir konum elde etmek.

Yemenli yetkililer ve bölgeden gelen haberlerde Husilerin batı kıyısı boyunca güneye doğru ilerleyebileceği, stratejik adalar ve Bab el-Mendeb yaklaşımında mevziler kurmaya çalışabileceği uyarıları yapıldı. Ancak bu uyarılar, böyle bir operasyonun başarıyla ve kısa sürede gerçekleşeceğinin kanıtı değil.

Yaklaşık 2.000 Husi savaşçının konuşlandırıldığına dair spesifik iddia bağımsız olarak doğrulanmış değil. Mevcut bilgiler, Husilerin Mokha’yı, Hodeida’nın güneyindeki bölgeleri veya Kızıldeniz’deki adaları ele geçirip uzun süre elde tutabileceğini de göstermiyor.

Daha temkinli sonuç şu: Mokha saldırıları, Husilerin Yemen kıyısındaki baskıyı artırmaya ve Bab el-Mendeb tehdidini inandırıcı kılmaya çalıştığını gösteriyor. Bunun kalıcı bir toprak genişlemesine dönüşüp dönüşmeyeceği; güç aktarımı, lojistik kapasite, kıyıdaki Husi karşıtı savunmalar ve Suudi ya da uluslararası müdahale gibi unsurlara bağlı.

Yemen iç savaşı yeniden bölgesel savaşa dönüşebilir mi?

Kıyı hattında sürdürülebilir bir Husi harekâtı, Yemen iç savaşı ile İran, Suudi Arabistan ve ABD’yi içine alan bölgesel deniz çatışması arasındaki sınırı daha da belirsizleştirir. Hükümet yanlısı birlikler, batı kıyısındaki yerel güçler ve yabancı destekçiler; limanlar, kıyı yolları ve deniz gözetleme noktaları çevresinde yeniden çatışmaya sürüklenebilir.

İnsani risk de doğrudan büyüyor. Mokha saldırılarında sivillerin öldüğü ve yaralandığı bildirildi; Security Council Report, limanda geniş çaplı hasar meydana geldiğini aktardı. Yeni bir kıyı cephesi, Yemen’e gıda, yakıt ve diğer temel ürünlerin girişini kısıtlayarak zaten ağır olan insani krizi derinleştirebilir.

Husiler ablukayı, Suudi Arabistan’ın Yemen limanlarına ve havaalanlarına yönelik kısıtlamalarına misilleme olarak sunuyor. BBC ve Reuters’ın aktardığı Husi gerekçesi bu yönde. Bu çerçevede diplomatik çözüm yalnızca deniz güvenliğini değil, liman ve havaalanlarına erişim, askeri baskı ve Yemen’in kaynakları üzerindeki kontrol tartışmalarını da kapsamak zorunda kalacak.

Denizdeki tırmanış, taraflara saldırıları azaltmadan önce karşı taraftan taviz koparma teşviki verdiği için müzakere alanını daraltıyor.

Suudi Arabistan’ın seçenekleri neden zor?

Riyad’ın önündeki seçeneklerin hiçbiri düşük maliyetli değil:

• Rotayı korumak: Suudi Arabistan tankerler, limanlar ve kıyı altyapısı çevresinde deniz refakatini, hava savunmasını ve füze savunmasını güçlendirebilir.
• Yerel güçleri desteklemek: Husi güçlerini Bab el-Mendeb’den uzaklaştırmayı amaçlayan batı kıyısı harekâtı için Husi karşıtı Yemen güçlerine daha fazla askeri destek verebilir.
• Uluslararası koordinasyonu artırmak: ABD, Avrupa ve bölge donanmalarıyla operasyonel iş birliğini ve deniz istihbaratı paylaşımını genişletebilir.
• İhracatı yeniden yönlendirmek: Mısır üzerinden Akdeniz’e uzanan hat Kızıldeniz riskini azaltabilir; ancak Asya’ya giden petrol için Afrika çevresindeki daha uzun rota maliyetleri ve teslimat sürelerini artırır.
• Diplomasiye dönmek: Limanlara erişim ve deniz güvenliği konusunda yeni bir düzenleme aranabilir; fakat bu tür tavizler saldırıları ödüllendirmek olarak yorumlanabilir ve tehdidi tamamen sona erdirmeyebilir.

Geniş kapsamlı bir askeri müdahale gemileri koruyabilir, ancak Suudi altyapısına yönelik füze ve İHA saldırılarını da artırabilir. Sadece rota değiştirmeye güvenmek ise kısa vadede riski düşürürken Husilerin küresel deniz taşımacılığı üzerinde belirsizlik yoluyla maliyet yaratmasına izin verebilir.

Hürmüz ve Bab el-Mendeb aynı anda risk altına girerse

Asıl tehlike, iki stratejik geçidin aynı anda güvensiz hale gelmesi. Reuters’a göre çatışmadan önce Hürmüz Boğazı, dünya genelindeki günlük petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz arzının yaklaşık beşte birini taşıyordu. CNN ise Bab el-Mendeb’den yaklaşık 6,2 milyon varil petrol geçtiğini bildirdi.

Her iki güzergâhın da uzun süre riskli kalması şu sonuçları doğurabilir:

• petrol ve deniz taşımacılığı fiyatlarının yükselmesi;
• gemilerin Ümit Burnu üzerinden daha uzun rotalara yönelmesi;
• Süveyş Kanalı trafiğinin azalması;
• savaş riski sigortalarının pahalanması;
• enerji ve sanayi ürünlerinde teslimat gecikmeleri;
• Yemen ve çevre pazarlara gıda ile ticari ürün girişinin zorlaşması.

En tehlikeli senaryo, Husilerin Bab el-Mendeb’i resmen ele geçirmesi olmak zorunda değil. İran’la aynı çizgide hareket eden grubun hem Kızıldeniz’i hem de Körfez bağlantılarını uzun süre tehdit edebilmesi bile armatörlerin kararlarını ve enerji fiyatlarını değiştirmeye yeterli olabilir.

Bu nedenle Wafa ve Daisy’ye ilişkin iddialar, henüz doğrulanmamış olsalar bile stratejik açıdan önem taşıyor. Ablukanın ekonomik etkisi, her saldırının bağımsız biçimde doğrulanmasını beklemeden başlayabilir; çünkü dar bir deniz geçidinde belirsizliğin kendisi dahi sefer maliyetini yükseltir.

Bununla birlikte iddia ile doğrulanmış saldırıyı ayırmak kritik önem taşıyor. Mevcut tablo, Husilerin deniz taşımacılığına yönelik baskıyı artırdığını ve seçici saldırılarla desteklediği bir tehdit kampanyası yürüttüğünü gösteriyor. Fakat bunun tam kapsamlı ve sürdürülebilir bir deniz ablukasına ya da Bab el-Mendeb’i kontrol etmeye yönelik başarılı bir kara harekâtına dönüştüğü henüz kanıtlanmış değil.