Karadeniz’de saldırılar deniz taşımacılığını, tahılı ve petrolü sarsıyor

Karadeniz’deki mücadele, askeri hedeflerin ötesine geçerek gıda, yakıt ve ihracat geliri taşıyan altyapı üzerinde yoğunlaşan karşılıklı bir ekonomik baskı kampanyasına dönüştü. Rusya, Ukrayna limanlarını ve gemilerini hedef alıyor; Ukrayna ise Rusya’nın rafinerileri, ihracat tesisleri ve deniz taşımacılığı unsurlarına yönelik saldırılar düzenliyor.

Bunun ticaret açısından anlamı açık: Limanlar resmen kapatılmasa bile armatörler riski fazla görürse seferleri askıya alabiliyor, yükler gecikiyor veya daha uzun ve pahalı güzergâhlara yönlendiriliyor. Sonuç; tahıl ticaretinde kesinti, sigorta ve navlun maliyetlerinde baskı, Rusya’nın yakıt sisteminde ise tekrarlayan aksamalardır.

Pivdennyi, Odesa ve Çornomorsk’ta ne yaşandı?

Rusya Savunma Bakanlığı, 25 Ağustos’ta Pivdennyi’de — eski adıyla Yujnıy — Ukrayna ordusuna malzeme taşıdığını öne sürdüğü üç yük gemisi ile bir tankeri vurduğunu açıkladı. Bakanlık, yakındaki Odesa’da bir başka yük gemisinin yanı sıra Pivdennyi ve Odesa’daki liman altyapısının, Çornomorsk’taki yakıt depolama tesislerinin de hedef alındığını bildirdi. Ancak Reuters, gemilerin askeri malzeme taşıdığı yönündeki Rus iddiasını bağımsız biçimde doğrulayamadı. 2

Bu açıklama, Rusya’nın temmuz ayında Çornomorsk’ta yük boşaltan bir kuru yük gemisi ile liman altyapısını; Odesa’da ise tesisleri ve gemileri vurduğunu söylemesinin ardından geldi. 4 Ukraynalı yetkililer de Odesa’daki saldırılarda can kayıpları yaşandığını, sivil, sanayi ve liman altyapısının zarar gördüğünü bildirdi. 5

Fiziksel hasar tek mesele değil. Ukrayna, temmuz ayında artan saldırılar nedeniyle armatörlerin Karadeniz limanlarına gemi göndermeyi durdurduğunu açıkladı. Bu durum, fiilî bir abluka ilan edilmeden de denizden ihracatın aksayabileceğini gösteriyor. 6

Ticari gemiler ve mürettebat için artan tehlike

Tırmanış, gemi personeli ile liman çalışanlarını doğrudan savaş riskinin içine çekti. Ukrayna liman idaresi, temmuzda sivil gemilere yönelik 57 Rus saldırısı kaydettiğini; bunların 22’sinin denizde gerçekleştiğini ve liman altyapısına da 67 saldırı düzenlendiğini bildirdi. Bu rakamlar Ukrayna’nın resmî verileridir; bağımsız denetimden geçmiş toplamlar değildir. 7

Reuters, yabancı bayraklı sivil gemilerin hasar gördüğünü; temmuzdaki bir saldırıda yabancı bir gemide bulunan iki Ukraynalının öldüğünü, Odesa’da da bir kişinin hayatını kaybettiğini aktardı. 3 Aktif savaş koşullarında her olayın kapsamını ve sorumluluğunu bağımsız olarak belirlemek zor olsa da ticari deniz taşımacılığının risk seviyesi belirgin biçimde yükselmiş durumda.

Ukrayna’nın rafineri ve deniz lojistiği karşı saldırıları

Ukrayna, denizdeki operasyonlarını Rus enerji altyapısına yönelik uzun menzilli İHA saldırılarıyla tamamlıyor. Reuters’a göre, işlem hacmi bakımından Rusya’nın yedinci büyük rafinerisi olan Perm Rafinerisi, 21 Ağustos’taki İHA saldırısında teknolojik ünitelerin zarar görmesinin ardından faaliyetini durdurdu. 32

Ağustos sonundaki saldırılar sonrasında Lukoil’e ait ve Rusya’nın dördüncü büyük rafinerisi olan NORSI’de ham petrol işleme faaliyetinin askıya alındığı, Novoshahtinsk Rafinerisi’nin de faaliyetini durdurduğu bildirildi. 34 Moskova bölgesinin en büyük yakıt tedarikçisi olan Moskova Rafinerisi’nin ise yoğun İHA hasarı nedeniyle en az altı ay devre dışı kalmasının beklendiği aktarıldı. 35

Bu tür saldırılar, kısa vadede yakıt üretimini düşürebilir; onarım, hava savunması ve lojistik maliyetlerini artırabilir. Rafineri kesintileri ham petrolün ülke içinde işlenmesi yerine ihracata yönelmesine de yol açabiliyor. Reuters’ın sektör kaynaklarına dayandırdığı verilere göre Rusya’nın batı limanlarından ham petrol ihracatı, rafineri kesintilerinin işleme kapasitesini azaltmasıyla mayısta nisana kıyasla %15 arttı. 38

Bununla birlikte, Ukrayna’nın Rus rafinaj kapasitesinin sabit ve büyük bir bölümünü kalıcı biçimde devre dışı bıraktığı iddiasına temkinli yaklaşmak gerekiyor. Etki, tesisten tesise ve zamana göre değişiyor. Reuters’ın haberine göre Rusya, en az 17 büyük rafinerinin hedef alınmasına rağmen yedek kapasite kullanarak 2025’te yıllık petrol işleme düşüşünü yaklaşık %3 ile sınırlayabildi. 37

Dizel ve küresel yakıt fiyatlarında neden net bir hesap yok?

Rafineri kesintileri, daha az ham petrolün benzin ve dizel gibi ürünlere çevrilmesi anlamına geldiği için arzı sıkılaştırabilir. Reuters, saldırılar ve mevsimsel talep ortamında Rusya’nın bazı bölgelerinde yakıt sıkıntısı bildirildiğini aktardı. 32

Ancak eldeki veriler, Rusya’nın dizel ihracatında ülke geneline ilişkin tek bir güncel düşüş oranı ortaya koymuyor. Ayrıca küresel dizel fiyatlarındaki belirli bir hareketi yalnızca Ukrayna’nın saldırılarına bağlamak da mümkün değil.

Daha geniş etki, risk priminden kaynaklanıyor: Rafineriler, ihracat terminalleri ve deniz rotalarındaki aksama; ham petrol ve ürün akışlarını değiştirebilir, sigorta ile navlun maliyetini yükseltebilir ve tedariki daha öngörülemez hâle getirebilir. Reuters hesaplamasına göre çatışmalardan etkilenen ülkeler, 2025 üretim düzeyleri üzerinden günde yaklaşık 45 milyon varil petrol üretiyordu; bu, küresel arzın %43’ünden fazlasına karşılık geliyor. 33

En hızlı hissedilen etki: Tahıl ihracatı

Ukrayna’nın Karadeniz limanlarına bağımlılığı, liman saldırılarının ekonomik etkisini büyütüyor. Ülkenin buğday, mısır ve ayçiçeği tohumu ihracatının normalde yaklaşık %90’ı Karadeniz üzerinden yapılıyor. Tarımın, Ukrayna’nın toplam ihracat gelirlerindeki payı ise yaklaşık %60. 52

Kesintinin etkisi hızla görüldü: Ukrayna’nın tahıl ihracatı, Rus saldırıları ve deniz taşımacılığındaki bozulma nedeniyle ağustosun ilk iki haftasında %75 düştü. 52 Daha önceki sektör tahminleri, saldırıların sürmesi hâlinde aylık tahıl sevkiyatlarının üçte bire kadar azalabileceğine işaret etmişti. 54

Rusya da rotalarını değiştirmek zorunda kaldı. Reuters’ın görüştüğü tüccar ve analistlere göre, Ukrayna İHA saldırılarının Karadeniz ve Azak Denizi’ndeki güney rotalarının riskini artırması üzerine Rus tahıl ihracatçıları sevkiyatların bir bölümünü Baltık limanlarına yönlendirdi. 51

Her iki ülkenin de küresel tahıl ticaretindeki ağırlığı nedeniyle, iki taraftaki aksaklıklar buğday vadeli işlemlerini üç yılın en yüksek seviyesine taşıdı. 53

Asıl mücadele: Savaş ekonomisinin dayanıklılığı

Bu kampanyanın merkezinde, tarafların döviz geliri elde etme ve savaş lojistiğini sürdürme kapasitesi bulunuyor. Ukrayna, tarımsal ürünlerini ihraç edebilmek ve savaş ekonomisini ayakta tutabilmek için işleyen limanlara ihtiyaç duyuyor. Rusya açısından ise güvenilir enerji üretimi, petrol ihracatı ve deniz rotaları kritik önem taşıyor.

Taraflardan hiçbiri diğerinin ticaret sistemini bütünüyle durdurabilmiş değil. Ortaya çıkan tablo, daha çok tekrar eden aksamalardan oluşuyor: Gemiler liman çağrılarını erteliyor, yükler alternatif rotalara kayıyor, rafineriler durup yeniden faaliyete geçiyor; sigorta, savunma, onarım ve gecikme maliyetleri birikiyor. Bu nedenle Karadeniz’in güvenliği yalnızca savaşan tarafları değil, denizcileri, tahıl ithalatçılarını ve bölgenin çok ötesindeki enerji piyasalarını da ilgilendiriyor. 63851