ABD yaptırımı İtalyan Autistici/Inventati’yi nasıl kapatmaya sürükledi?

ABD’nin Autistici/Inventati (A/I) hakkındaki yaptırım kararı, bir ülkenin yaptırım listesinin sınır ötesinde ne kadar hızlı biçimde altyapı krizine dönüşebileceğini gösterdi. İtalyan teknoloji kolektifi, 26 Ağustos’taki kararın ardından günler içinde kritik finans ve alan adı hizmetlerini kaybettiğini; on binlerce hesabı ve siteyi etkileyen hizmetlerini kapatacağını açıkladı. 1749

ABD’nin kararı ne anlama geliyordu?

ABD Dışişleri Bakanlığı ve Hazine Bakanlığı, A/I’yi Özel Olarak Belirlenmiş Küresel Terörist (Specially Designated Global Terrorist) olarak listeledi. ABD makamları, İtalya merkezli kolektifin şiddet yanlısı Antifa hücreleri ile diğer aşırı sol militanlara dijital altyapı kurup işlettiğini ileri sürdü. Bunlar ABD hükümetinin iddialarıdır. Karar, ABD yargı yetkisine giren malvarlığını bloke ediyor ve ABD kişileri ile şirketlerinin listelenen kuruluşla işlem yapmasını genel olarak yasaklıyor. 491

Etkiler, ABD’de fiziksel olarak tutulan varlıklarla sınırlı kalmadı. ABD finans sistemine, ödeme ağlarına veya ABD merkezli hizmetlere bağlı şirketler açısından karar, derhal bir yaptırım uyumu ve risk sorunu yarattı.

Zincirleme etki: ödeme, alan adı ve banka hesabı

Üç kritik bağımlılık öne çıktı:

• Ödemeler: A/I’nin PayPal hesabı yaptırımın ardından askıya alındı; böylece bağış kanallarından biri kesildi. 2454
• Alan adı: .org kayıt altyapısının ABD merkezli işletmecisi Public Interest Registry (PIR), autistici.org alan adını serverHold durumuna aldı. Reuters’a göre alan adı, yaptırım kararından iki gün sonra erişilemez oldu; A/I’nin teknik açıklaması da kayıt düzeyindeki engellemeye işaret etti. 1731
• Bankacılık: Banca Etica, OFAC listesi sonrasında hesabın risk profilini yükselttiğini ve hesap işlemlerini geçici olarak durdurduğunu bildirdi. Reuters daha sonra hesabın kapatıldığını aktardı. 2217

Özellikle alan adı meselesi belirleyici oldu. serverHold, alan adı kayıt sistemi düzeyinde işleyen bir statüdür: Alttaki web ya da e-posta sunucuları nerede barınıyor olursa olsun, alan adının genel internette çözümlenmesini engelleyebilir. Başka bir deyişle, kayıt altyapısının kontrolü, bazı durumlarda sunucuların kontrolü kadar sonuç doğurabilir. 1731

A/I neden kapanma kararı aldı?

A/I, ana alan adı ile banka hesabını kaybetmesinin ardından hizmetlerini sonlandıracağını duyurdu. Kapanmanın yaklaşık 16.000 e-posta kutusunu, 1.500 web sitesini, 5.500 e-posta listesini ve 10.000 blogu etkilediği bildirildi. 17

Bu, sıradan bir barındırma kesintisinin ötesindeydi. Ana alan adının kaybedilmesi, kamuya açık hizmetlere erişimi ve bunların yönetimini zorlaştırdı; ödeme ve bankacılık kanallarının kesilmesi ise faaliyetin finansal temelini zayıflattı. Asıl belirleyici unsur ise riskti: Bir kuruluş yaptırım listesine alındığında, hizmet sağlayıcılar ve iş ortakları olası yaptırım maruziyetini tek tek değerlendirmek yerine ilişkiyi kesmeyi tercih edebilir.

Bu nedenle olay, dijital hizmetlerin erişilebilirliğinin yalnızca sunucuların bulunduğu ülkeye değil; alan adı kayıt işletmecileri, ödeme sağlayıcıları ve bankalar gibi altyapının kritik noktalarındaki kurumların politikalarına ve hukuki risklerine de bağlı olduğunu ortaya koydu.

Dijital haklar örgütleri neden emsal riski görüyor?

Avrupa Dijital Haklar örgütü EDRi, kararı bağımsız internet altyapısına, güvenli iletişime ve temel haklara yönelik bir saldırı olarak niteledi. Örgütün kaygısı, tek taraflı bir ABD önleminin alan adı kayıtları, ödeme sağlayıcıları ve bankalar gibi merkezî hizmetler aracılığıyla Avrupa merkezli bir kâr amacı gütmeyen kuruluş üzerinde fiilî sonuçlar doğurabilmesi. 28

Bu durum, Avrupa’daki her sağlayıcının listelenen bir kuruluşla bağını koparmaya hukuken zorunlu olduğu anlamına gelmiyor. Ancak risk temelli uyum kararlarının çok kısa sürede aynı operasyonel sonucu yaratabildiğini gösteriyor. Bağımsız barındırma projeleri açısından çıkarılacak ders açık: Sunucuları dağıtık hâle getirmek, alan adları, finans ve diğer merkezî aracılara bağımlılığı ortadan kaldırmıyor.

AB Engelleme Tüzüğü devreye girebilir mi?

EDRi, AB’nin 2271/96 sayılı Konsey Tüzüğü’ne, yaygın adıyla Engelleme Tüzüğüne (Blocking Statute) dayalı bir yanıt vermesi çağrısında bulundu. Düzenleme, belirli üçüncü ülke yasalarının ve önlemlerinin sınır ötesi uygulanmasının etkilerine karşı AB’deki kişi ve kuruluşları korumayı amaçlıyor. Ekinde sayılan düzenlemeler bakımından, Avrupa Komisyonu izni olmadan bunlara uyulmasını yasaklayabilir; bazı yabancı kararların AB içindeki etkisini sınırlayabilir ve zararların tazmini için imkân sağlayabilir. 3439

Ancak bu tüzük, her ABD yaptırımını kendiliğinden geçersiz kılan genel bir mekanizma değil. Uygulanması, ilgili yabancı önlemin tüzüğün ekinde yer alıp almadığına ve hizmet sağlayıcı ile işlemin somut koşullarına bağlı. Mevcut bilgiler, EDRi’nin inceleme ve siyasi adım çağrısını destekliyor; fakat belirli bir banka, kayıt işletmecisi veya ödeme sağlayıcısının A/I’ye hizmet vermeyi sürdürmekle otomatik olarak yükümlü olduğunu göstermiyor. 3438

Kalıcı ders: dijital egemenlik yalnızca sunucularla ölçülmüyor

A/I vakası, yaptırımların çoğu zaman gözden kaçan bağımlılıklar üzerinden dijital bir kuruluşa ulaşabildiğini gösteriyor: bir ödeme işlemcisi, bir banka hesabı ya da üst seviye alan adı kaydı.

Avrupalı politika yapıcılar ve altyapı sağlayıcıları için soru yalnızca verilerin nerede barındırıldığı değil. Asıl soru, yabancı bir yaptırım kararı alındığında hangi kurumların bir kuruluşu internetten görünmez veya mali olarak sürdürülemez hâle getirebileceği.