İran saldırıları gelişen piyasaları petrol, faiz ve dolar üzerinden nasıl etkiliyor?

ABD ile İran arasındaki çatışmanın yeniden tırmanması, piyasalarda tanıdık bir şok dalgası yarattı: petrol yükseldi, enflasyon endişeleriyle devlet tahvili getirileri baskı altında kaldı ve risk iştahı zayıfladı. Brent petrolü yüzde 4,6 yükselerek varil başına 94,65 dolardan kapandı. ABD göstergesi WTI ise 90,22 dolara çıktı. Yatırımcılar, Orta Doğu’dan petrol arzında yeni kesintiler yaşanabileceği ihtimaline odaklandı. 12

Gelişen piyasalar açısından petrol fiyatındaki hareket önemli; ancak asıl belirleyici kanal petrol, ABD faizleri, dolar ve ülkelerin dış finansman ihtiyacının birbirini nasıl etkilediği.

Piyasa şoku üç kanaldan yayılıyor

1. Pahalı petrol, ithal enflasyon riskini artırıyor

Petrol şokunun etkisi tüm ülkelerde aynı değil. Net petrol ithalatçısı ülkeler daha yüksek enerji faturası, cari denge üzerinde baskı ve kontrol edilmesi zorlaşan enflasyonla karşılaşabilir. Bu durum, merkez bankalarının faiz indirme veya ekonomik büyümeyi destekleme alanını daraltır.

Petrol ihracatçıları ise daha yüksek ihracat geliri ve iyileşen ticaret hadlerinden yararlanabilir. Ancak artan petrol gelirleri, küresel finansman koşullarının sıkılaşmasına karşı otomatik bir koruma sağlamaz. Özellikle hükümetler veya şirketler dolar cinsinden borçlanıyorsa, küresel faizlerdeki yükseliş baskısı devam eder.

Bu nedenle yatırımcılar için temel ayrım yalnızca “gelişen piyasalar ve gelişmiş piyasalar” değildir. Daha anlamlı ayrım, ülkelerin petrol ithalatçısı mı yoksa ihracatçısı mı olduğu; buna rezervlerin, mali görünümün ve borçların vade yapısının eklenmesidir.

2. Küresel tahvil getirileri sermaye maliyetini yükseltiyor

Saldırıların ardından yatırımcılar enflasyon riskini yeniden değerlendirirken küresel devlet tahvili getirileri yükseldi. 1 Bu gelişme, gelişen piyasaların borçlanma maliyetleri için daha yüksek bir başlangıç seviyesi anlamına geliyor. Çünkü dolar cinsinden devlet ve şirket borçları kısmen ABD Hazine tahvili getirileri üzerinden fiyatlanıyor.

Bir ülke veya şirket, kendi kredi göstergeleri değişmemiş olsa bile böyle bir ortamda vadesi gelen borcunu daha yüksek kuponla yenilemek zorunda kalabilir. Jeopolitik risk ve gelişen piyasa riski için talep edilen ek prim de yükselirse toplam maliyet daha fazla artar.

Böylece geçici görünen bir petrol sıçraması daha geniş bir kredi sorununa dönüşebilir: enerji maliyetleri enflasyonu etkiler, enflasyon faiz beklentilerini yükseltir, daha yüksek gösterge faizleri de borç servis ve yeniden finansman maliyetini artırır.

3. Güçlenen dolar dış borç yükünü ağırlaştırıyor

Doların değer kazanması baskının bir başka katmanını oluşturuyor. Gelirlerini yerel para biriminden elde eden, ancak borçlarını dolar üzerinden ödeyen hükümet ve şirketlerin borç yükü yerel para cinsinden artıyor. Korunma işlemleri bu riski azaltabilir; ancak piyasa stresi dönemlerinde döviz riskinden korunmanın maliyeti yükselir ve bu işlemlere erişim zorlaşabilir.

En kırılgan borçlular genellikle şu özelliklerin birkaçını aynı anda taşıyor:

• yüksek miktarda döviz cinsi yükümlülük;
• yakın vadede yoğun borç itfası;
• sınırlı döviz rezervi;
• zayıf cari denge;
• uluslararası sermaye piyasalarına kısıtlı erişim.

Bu ülkeler ve şirketler daha kısa vadeli borçlanmaya, daha yüksek faiz ödemeye, rezerv kullanmaya, resmi finansman aramaya veya harcama ve yatırımları ertelemeye yönelebilir. Bu adımlar kısa vadede likiditeyi koruyabilir; ancak orta vadeli büyümeyi zayıflatma riski taşır.

Gelişen piyasa para birimleri ve tahvilleri aynı tepkiyi vermeyecek

Jeopolitik bir şok, tüm gelişen piyasa varlıklarını aynı ölçüde etkilemez. Enerji ithalatına bağımlı ekonomiler petrol şokuna daha açıkken, yüksek dış finansman ihtiyacı olan ülkeler dolar ve küresel tahvil getirilerine daha duyarlıdır.

Son piyasa haberleri, ülkeye özgü kırılganlıkların genel makroekonomik tablodan daha belirleyici olabildiğini de gösteriyor. Senegal, 2,2 milyar dolarlık IMF kurtarma paketiyle bağlantılı olarak borçlarını yeniden yapılandıracağını bildirdi. Bu gelişme, ani petrol şokunun yanı sıra mali güvenilirlik ve borç sürdürülebilirliğinin de önemini ortaya koyuyor. 17

Macar forinti de piyasalarda ABD faizlerinin yeniden yükselmesi ve risk iştahının zayıflaması endişelerinin arttığı dönemlerde baskı gören para birimleri arasında yer aldı. 25 Bu örnekler, her para birimi veya tahvil piyasasının aynı yönde hareket edeceği anlamına gelmiyor. Aksine yatırımcıların gelişen piyasalar içinde ülke seçimi yaptığını gösteriyor.

Gelişen piyasa tahvilleri neden başlangıçta direnç gösterebilir?

Gelişen piyasa borçlanma araçları, küresel getiriler yükselirken kimi zaman uzun vadeli gelişmiş ülke devlet tahvillerinden daha iyi performans gösterebilir. Daha yüksek başlangıç getirisi ve daha kısa vade duyarlılığı, fiyatlardaki düşüşün bir bölümünü dengeleyebilir. Rezervleri güçlü, para politikası güvenilir ve dış dengeleri yönetilebilir ülkeler de bu dönemde öne çıkabilir.

Son tırmanıştan önce piyasalara erişim de görece açıktı. Gelişen piyasa ülkeleri temmuz ayında yaklaşık 19 milyar dolarlık tahvil sattı; yıl başından bu yana ihraç miktarı ise 187 milyar dolarla rekor seviyeye ulaştı. 18 Bu tablo, koşullar sıkılaşmadan önce birçok ihraççının finansmana erişebildiğini gösteriyor; ancak erişimin aynı şekilde devam edeceğini garanti etmiyor.

Bu direnç koşula bağlı. Petrol şoku hızla sönerse yüksek taşıma getirisi ve ülke seçimi, varlık sınıfının bazı bölümlerini desteklemeyi sürdürebilir. Buna karşılık petrol yüksek kalır, ABD Hazine tahvili getirileri ve dolar daha da yükselirse ithal enflasyon ile yeniden finansman maliyetleri bu tamponu aşabilir.

Gelişen piyasa hisselerinde tablo göründüğü kadar çeşitlendirilmiş değil

Gelişen piyasa hisseleri farklı bir risk bileşimiyle karşı karşıya. Yüksek reel faizler ve güçlü dolar değerlemeleri aşağı çekebilir. Yüksek enerji maliyetleri de yakıt ithalatına büyük ölçüde bağımlı şirketleri ve ekonomileri zorlayabilir.

Endeks bazındaki görünüm, yoğunlaşma riskini gizleyebilir. Yakın tarihli bir piyasa haberinde, gelişen piyasa hisselerindeki geri çekilmenin faiz artırımı beklentilerinin güçlenmesiyle Güney Kore ve Tayvan’daki yapay zekâ ve çip şirketleri öncülüğünde gerçekleştiği aktarıldı. 25 Bu da geniş bir gelişen piyasa endeksini takip eden yatırımcının yalnızca yerel büyümeye değil, yarı iletken döngüsüne ve birkaç büyük teknoloji şirketine de ciddi ölçüde maruz kalabileceği anlamına geliyor.

Yapay zekâ ve çip şirketlerine yönelik ilgi güçlü kalırsa bu şirketler endeksi destekleyebilir. Ancak yükselen getiriler, zayıflayan para birimleri veya uzun süren petrol şokunun yol açacağı daha geniş bir değerleme düşüşü teknoloji liderlerinin ötesine de yayılabilir.

Borçlular ve yatırımcılar bundan sonra neyi izlemeli?

Bu şokun ne kadar süreceği, ilk günkü fiyat hareketinden daha önemli. Dört gösterge özellikle yakından takip edilmeli:

1. Brent’in devam eden seyri: Kısa süreli bir sıçramanın makroekonomik etkisi, fiyatın 94 dolar civarında veya üzerinde uzun süre kalmasından farklı olur.
2. ABD Hazine tahvili getirileri: Yeni yükselişler, dolar borçluları için gösterge finansman maliyetini artırır.
3. Doların seyri: Doların değer kazanmaya devam etmesi, korunmasız yabancı para borcunun yerel para cinsinden yükünü büyütür.
4. Birincil piyasa erişimi: Daha zayıf devlet ve şirketlerin borçlarını yenileyip yenileyememesi, şokun bir likidite sorununa dönüşüp dönüşmediğini gösterecek.

Yatırımcılar açısından sonuç, gelişen piyasalardan tamamen çıkmak zorunda olmak değil; daha seçici davranmak. Güçlü rezervlere, güvenilir enflasyon politikalarına, yönetilebilir mali patikaya ve sınırlı yakın vadeli dış borç itfasına sahip ülkeler daha iyi konumda. Sınır piyasaları, yüksek borçlu şirketler ve bilançosunda yoğun dolar yükü taşıyan borçlular ise daha kırılgan.

Temel risk bir kısır döngü: Petrol yükselir, enflasyon artar; enflasyon faizleri yüksek tutar; yüksek faiz doları güçlendirir; genişleyen kredi farkları da yeniden finansmanı zorlaştırır. Bu döngü kontrol altında kalırsa gelişen piyasa tahvilleri ve seçilmiş hisseler direnç gösterebilir. Ancak baskı kalıcılaşırsa, gelişen piyasa varlıklarının mevcut dayanıklılığı hızla zayıflayabilir.