BRICS, doları ikame etmiyor: Yeni Delhi Zirvesi’nin gerçek bilançosu

Yeni Delhi’de düzenlenen 18. BRICS Zirvesi’nin en önemli sonucu yeni bir para birimi değil, siyasi uzlaşı oldu. 12 Eylül’de kabul edilen Yeni Delhi Bildirgesi; ticaret, finans ve küresel yönetişim reformu için geniş bir gündem ortaya koydu. Sınır ötesi ödemelerin daha hızlı ve erişilebilir hâle getirilmesine yönelik çalışmalara da yer verdi. Ancak ne ortak bir BRICS parası başlatıldı ne de üyeler ABD dolarının yerini alma sözü verdi. 442

Bu ayrım, hem zirvenin anlamını hem de zirve etrafında yeniden gündeme gelen ABD gümrük vergisi tehditlerini anlamak için kritik. BRICS, ticarette dolar kanallarına bağımlılığı azaltabilecek seçenekler geliştiriyor; fakat birleşik bir para sistemi için gerekli kurumları henüz kurmuyor.

Yeni Delhi Bildirgesi gerçekte neyi ilerletti?

140 maddelik bildiri; ekonomik ve mali alanlarda iş birliği çağrısı yaparken tek taraflı gümrük tarifelerini, tarife dışı engelleri, yaptırımları ve diğer zorlayıcı ekonomik kısıtlamaları eleştirdi. Metin, uzlaşıya dayalı ve dikkatle kaleme alınmıştı: Tarifeler ve yaptırımlar konusundaki kaygılar ABD’yle ilgili tartışmalarla örtüşse de Washington’ın adı anılmadı. 418

Ödemelerdeki yön değişimi devrimci değil, pratik nitelikte. Üyeler, sınır ötesi ödemeleri daha hızlı, düşük maliyetli, erişilebilir ve güvenli kılmayı amaçlayan mekanizmalar üzerinde çalışmanın sürdürülmesini destekledi. Ayrıca uygun görülen durumlarda ulusal para birimlerinin daha yaygın kullanılmasına kapı aralandı. Bildirge, tek bir evrensel model bulunmadığını ve ülkelerin önceliklerinin farklılaştığını da vurguluyor. 11

Kısa vadeli hedef, bir ödeme çeşitlendirmesi olarak özetlenebilir:

• İkili ticarette yerel para birimleriyle daha fazla ödeme yapmak;
• Ödeme altyapılarını birbirine bağlamak veya geliştirmek;
• İşlem maliyetlerini ve aksama riskini azaltmak;
• Küresel mali yönetişimde daha fazla söz sahibi olmak.

Bu yaklaşım; ortak para çıkarmak, ortak merkez bankası kurmak ya da doları küresel rezerv ve ticaret parası olarak ikame etmekten çok farklı.

Trump’ın gümrük vergisi tehditleri neden önemini korudu?

Donald Trump, doları ikame etmeyi amaçlayan bir para birimi oluşturulması veya desteklenmesi hâlinde BRICS ülkelerine yüzde 100 gümrük vergisi uygulama tehdidinde bulundu. Ayrıca BRICS’in “Amerikan karşıtı politikaları” diye nitelediği çizgiyle uyumlu hareket eden ülkelere ek yüzde 10 vergi getirebileceğini söyledi. 4637

Dolayısıyla bu uyarılar, bildirgedeki somut adımlardan daha geniş bir stratejik endişeye işaret ediyor. Yerel para birimleriyle sınırlı ödeme ve alternatif ödeme bağlantıları bile dolar temelli altyapıya bağımlılığı belli ticaret koridorlarında azaltabilir. Washington açısından gümrük vergisi tehdidi, bu teknik düzenlemelerin daha koordineli siyasi ve ekonomik bir meydan okumaya dönüşmesinin maliyetini yükseltme aracı olarak görülebilir.

Buna karşılık zirve metni, üyelerin bu riski yönetmeye çalıştığını da gösteriyor. Hindistan, ortak BRICS parasını ve açıkça dolar karşıtı bir projeyi desteklemediğini belirtiyor; bunun yerine sınır ötesi ticaretin maliyetini düşürmek için ulusal para birimleriyle ödeme ve dijital ödeme sistemlerine vurgu yapıyor. 4042

Hindistan-Rusya örneği, hem fırsatı hem sınırı gösteriyor

Gelişmekte olan ödeme düzenekleri sayesinde Hindistan ile Rusya arasındaki ikili ticaretin bildirildiğine göre yüzde 96’sı rupi ve rubleyle yapılabiliyor. 21 Bu, iki ülke arasında yeterli ticaret hacmi, ortak teşvikler ve işleyen ödeme altyapısı bulunduğunda yerel para ile mutabakatın genişleyebileceğine dair önemli bir örnek.

Fakat ikili başarı, otomatik olarak BRICS çapında ölçeklenebilir bir modele dönüşmüyor. Daha geniş bir sistemin şu zor sorulara yanıt vermesi gerekir:

• İhracatçılar aldıkları parayı kolayca çevirebilir ve kullanabilir mi?
• Kur riskini yönetmek için yeterli finansal araç var mı?
• Bir para biriminde biriken bakiyeler başka yerlerde yatırılabilir veya harcanabilir mi?
• Özel şirketler hukuki, mali ve operasyonel altyapıya güvenecek mi?
• Farklı sermaye kontrolleri, bankacılık sistemleri ve politika hedefleri olan üyeler ortak kurallarda buluşabilecek mi?

Bildirgenin esnek yaklaşım vurgusu da bu kısıtları yansıtıyor. 11 Yerel para üzerinden faturalama, belirli ticaret hatlarında dolar bağımlılığını azaltabilir; ancak tek başına, geniş kullanımlı ortak bir parasal ağ yaratmaz.

Asıl büyük engel: Üyeler arasındaki ayrışmalar

Zirve, BRICS’in geniş bir gündemde ortak metin üretebildiğini gösterdi. Aynı zamanda bunun ne kadar hassas diplomatik denge gerektirdiğini de ortaya koydu. Grubun Orta Doğu’ya ilişkin açıklaması, derin kaygı ifade edip “azami itidal” çağrısı yapmakla yetindi; herhangi bir ülkeye sorumluluk yüklemedi. 1

Bu temkinli ifade, İran ile Birleşik Arap Emirlikleri arasındaki sert gerilimlerin gölgesinde geldi. Reuters’ın zirve öncesi haberine göre BAE, çatışma sırasında İran’ın füze saldırılarının ardından ağustosta İran’la ticaret ve mali işlemleri askıya aldı. 17 Üyeleri arasında çatışma kaynaklı ticaret ve finans kopuşları yaşanan bir blokun, bütünleşik ödeme düzenekleri kurma kapasitesinin doğal sınırları bulunuyor.

Daha geniş sorun stratejik çeşitlilik. BRICS üyeleri yaptırımlara, gümrük tarifelerine veya Batı öncülüğündeki kurumlarda etkinin yoğunlaşmasına itiraz edebilir. Buna rağmen güvenlik, dış ticarete açıklık ve grubun nihai amacı konusunda farklı hesaplara sahipler. Genel ilkelerde uzlaşmak; ortak para otoritesi, ortak maliye politikası veya yekpare dış politika üretmiyor.

Bundan sonra ne izlenmeli?

BRICS’in dolardan uzaklaşma adımlarını değerlendirirken zirve söyleminden çok uygulamaya bakmak gerekecek:

1. İşleyen ödeme bağlantıları: Ulusal ödeme sistemleri, birkaç ikili hattın ötesinde işletmelerin kullanabileceği biçimde birlikte çalışabilir hâle geliyor mu?
2. Ticaret mutabakatının hacmi: Yerel para birimleriyle ödeme, Hindistan-Rusya gibi öncelikli ilişkilerin ötesinde kalıcı ve şeffaf biçimde büyüyor mu?
3. Özel sektörün benimsemesi: Bankalar, ithalatçılar ve ihracatçılar bu sistemleri yalnızca devlet teşvikiyle değil, verimli ve güvenilir oldukları için kullanıyor mu?
4. Siyasi dayanıklılık: Jeopolitik anlaşmazlıklar ticareti, yaptırım riskini veya güvenlik ilişkilerini doğrudan etkilediğinde mali iş birliği korunabiliyor mu?

Sonuç

Yeni Delhi, BRICS’i doları ikame etmeye değil, mali seçeneklerini çeşitlendirmeye biraz daha yaklaştırdı. Bildirge; ulusal para birimleriyle ödemeyi, ödeme sistemleri iş birliğini ve küresel kurumlarda reformu destekliyor. Ancak ortak para ya da dolar temelli ticaretten toplu çıkış hedefinin oldukça gerisinde kalıyor. 41142

Trump’ın gümrük vergisi tehditleri, sınırlı alternatiflerin bile siyasi açıdan hassas olduğunu gösteriyor. Bu baskı, bazı hükümetleri ve şirketleri daha temkinli davranmaya itebilir; aynı zamanda üyelerin yedek ödeme seçenekleri kurma isteğini güçlendirebilir. Şimdilik BRICS’in dolardan uzaklaşma girişimi, doların küresel rolüne karşı birleşik ve inandırıcı bir parasal meydan okuma değil; kademeli ikili düzenlemeler ve teknik projeler bütünü olarak görülmeli.