ABD ve Çin, yapay zekâ ittifakları için üçüncü ülkeleri karşı karşıya getiriyor

Çin, ABD’nin yapay zekâ alanında ülkeleri “taraf seçmeye” zorladığı yönündeki haberleri reddetti. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian, Pekin’in yapay zekâ konusunda kamplaşmaya ve ülkelerin taraf olmaya zorlanmasına karşı çıktığını söyledi. Çin ayrıca her ülkenin “dijital egemenliğine” saygı gösterilmesi çağrısında bulundu.

Tartışmanın merkezinde, ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından hazırlandığı bildirilen bir taslak mektup var. Reuters’ın haberine göre mektup, haziran ayında ABD’nin “AI Opportunity Statement” bildirisini imzalayan 35 ülkeye gönderilmek üzere hazırlanmıştı. Taslakta, Pekin öncülüğündeki rakip bir çerçeveye katılan ülkelerin ABD liderliğindeki koalisyondan dışlanabileceği uyarısı yer alıyordu. Belgede Pax Silica üyeliğinin yalnızca sembolik bir abonelik değil, bir taahhüt olduğu belirtiliyordu.

İki yapay zekâ ittifakı neyi amaçlıyor?

Pax Silica: Yapay zekânın arkasındaki kaynakları güvenceye almak

Pax Silica, ABD öncülüğündeki girişim. Bildirilen hedefi; gelişmiş yapay zekâ modelleri, yarı iletkenler ve kritik mineraller de dâhil olmak üzere yapay zekâ kapasitesini belirleyen kaynak ve teknolojilerde ortaklar arasındaki iş birliğini güçlendirmek.

Bu nedenle girişim yalnızca diplomatik bir açıklamadan ibaret değil. Aynı zamanda stratejik yapay zekâ ekosisteminin temel unsurlarına erişimi koordine etmeyi ve Washington’ın güvenilir ortaklar olarak gördüğü ülkeler arasında tedarik zinciri ilişkileri kurmayı amaçlayan bir çerçeve niteliğinde. Haberlerde Japonya, Avustralya ve Güney Kore, girişimle bağlantılı ülkeler arasında gösteriliyor.

ABD’nin bildirilen mesajı, ülkelerin Pax Silica’ya üye olurken beklentileri bu girişimle çatışan rakip oluşumlara aynı anda katılamayacağı yönünde. Ancak mevcut haberler, tamamlanmış ve Çin’le her türlü iş birliği için açıkça belirlenmiş cezalar içeren bir politikadan değil; henüz gönderilmemiş bir taslak mektup ve planlanan bir uyarıdan söz ediyor.

WAICO: Çin’in Şanghay merkezli alternatifi

World Artificial Intelligence Cooperation Organization (WAICO), 16 Temmuz’da Şanghay’da kurulan, merkezi de bu şehirde bulunan bağımsız bir hükümetlerarası kuruluş olarak tanımlanıyor. Kuruluşun açıklanan hedefleri arasında uluslararası yapay zekâ iş birliği ve küresel yönetişim yer alıyor. WAICO, yapay zekânın güvenli, adil ve kamu yararına olacak şekilde geliştirilmesini savunuyor. Kuruluşun oluşturulması sırasında 29 ülke anlaşmayı imzaladı.

Çin daha sonra, ağustos ayının ortasına gelindiğinde kuruluşun 38 kurucu üyeye ulaştığını açıkladı. Böylece kuruluş anlaşmasının ilk aşamasında imza atan 29 hükümet ile Çinli yetkililerin daha sonra duyurduğu 38 üyelik rakamı arasında bir fark ortaya çıktı.

WAICO’nun ilk üyeleri ağırlıklı olarak Küresel Güney ve Batı dışındaki ülkelerden oluşuyor. Haberlerde Rusya, Brezilya, Güney Afrika, Endonezya, Malezya ve Pakistan üyeler arasında sayılıyor; ilk kurucular arasında önemli Batılı demokrasilerin bulunmadığı belirtiliyor.

Washington neden Çin’in yapay zekâ erişimini sınırlamak istiyor?

Bildirilen ABD stratejisi, Çin’in ortak ülkeler veya paylaşılan teknoloji ekosistemleri üzerinden yapay zekâ için kritik girdilere güvenilir erişim sağlamasını önlemeyi amaçlıyor. Taslak mektup özellikle yapay zekâ modelleri, çipler ve kritik minerallerle Pax Silica arasındaki bağlantıyı vurguluyor.

Bu girdiler üzerindeki kontrol, ticari rekabetin ötesinde sonuçlar doğurabilir. Yarı iletkenlere erişim gelişmiş hesaplama kapasitesini destekler; yapay zekâ modelleri ve bunları çalıştıran altyapı, sistemleri kimin geliştirebileceğini ve kullanıma sunabileceğini etkiler; kritik mineraller ise donanım tedarik zincirinin çeşitli aşamalarında önem taşır. Washington, iş birliğini bu kaynaklar çevresinde örgütleyerek Çin’in uluslararası ortaklıkları ve tedarik zincirlerine erişimi yoluyla teknolojik, ekonomik veya güvenlik alanındaki etkisini büyütme ihtimalini azaltmaya çalışıyor.

Buradaki kanıtlar, tedarik zinciri ve teknoloji güvenliği gerekçesini destekliyor. Ancak taslağın WAICO’ya katılan her ülkeye otomatik olarak belirli bir çip, bulut hizmeti veya yatırım yaptırımı uygulayacağını göstermiyor. Bu ayrım önemli: Kesinleşen unsur, Pax Silica çerçevesinden dışlanmaya yönelik bildirilen tehdit; bunun pratikte hangi sonuçları doğuracağı ise henüz net değil.

“Dijital egemenlik” tartışmanın çerçevesini nasıl değiştiriyor?

Çin’in yanıtı, meseleyi Washington ile Pekin arasında basit bir tercihten çıkarıyor. Pekin’in yaklaşımına göre her ülke, kendi ulusal koşullarına ve kalkınma ihtiyaçlarına göre teknoloji ortaklarını, kurallarını ve gelişme yolunu belirleme hakkına sahip olmalı.

Bu söylem özellikle gelişmekte olan ülkeler açısından önem taşıyor. Bu ülkeler Çin’in altyapı veya teknoloji iş birliğinden yararlanmak isterken aynı zamanda ABD pazarlarına, yatırımlarına, çiplerine ya da teknik ortaklıklarına erişimi korumaya çalışabilir. Bu açıdan zorunlu tercih, tarafsız bir güvenlik tedbiri olarak değil; teknolojiye erişimi siyasi hizalanma aracı hâline getirme girişimi olarak sunulabilir.

Çin, daha geniş dijital yönetişim yaklaşımında da benzer bir dil kullanıyor. Pekin; dijital egemenliğe saygı gösterilmesini, kapsayıcı kalkınmayı ve teknolojik ablukalara karşı çıkılmasını savunuyor. Bu mesajın temelinde, hükümetlerin ulusal teknoloji stratejileri üzerindeki kontrolü bırakmadan birden fazla iş birliği biçimine katılabilmesi gerektiği fikri bulunuyor.

Rekabetin merkezindeki çelişki

Pekin’in bloklaşmaya karşı çıkması, rekabetin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Çin destekli bir kuruluş olan WAICO, kendisini kapsayıcı ve kalkınma odaklı bir yapı olarak tanıtırken Pekin’in yapay zekâ yönetişimi, standartları ve teknoloji ilişkileri üzerindeki etkisini artırabilir. Analistler, kuruluşun üyeliğini büyük ölçüde Batı dışı ve Küresel Güney merkezli olarak değerlendiriyor.

Asıl gerilim burada yatıyor. Washington, koalisyonlara erişimi ve stratejik tedarik zincirlerini kullanarak ülkeleri kendi çizgisine yaklaştırıyor. Çin ise egemenlik, kapsayıcılık ve kalkınma iş birliği vurgusuyla ülkelerin mutlaka hizalanması gerektiği fikrine itiraz ediyor. Her iki yaklaşım da aynı hükümetler ve yapay zekânın bir sonraki aşamasını şekillendirecek kurallar üzerinde nüfuz mücadelesi veriyor.

35 imzacı ülke için pratik soru yalnızca hangi çerçevenin daha iyi yapay zekâ iş birliği sunduğu değil. Asıl mesele, ABD liderliğindeki bir tedarik zinciri koalisyonuna katılımın Çin destekli bir yönetişim kuruluşuyla birlikte yürütülüp yürütülemeyeceği ve bu mümkün değilse her ülkenin ne kadar hareket alanı koruyabileceği.