Sınır ötesi ödemelerde yeni dönem: Yapay zekâ ajanları ve tokenizasyon

Yapay zekâ ajanları, bir kullanıcının talimatlarını izleyerek ücretleri ve döviz kurlarını karşılaştırabilir, ödeme için uygun sağlayıcıyı seçebilir ve işlemin zamanlamasını ayarlayabilir. Tokenizasyon ise ödeme bilgisi, mutabakat ve takas süreçlerini programlanabilir platformlarda bir araya getirebilir. Bu iki teknoloji sınır ötesi ödemelerde sürtünmeyi azaltma potansiyeli taşıyor; ancak güvenilir altyapı, hukuki netlik, yeterli likidite ve hesap verebilir denetim ihtiyacını ortadan kaldırmıyor. 17212

Ödemeler nasıl değişebilir?

Özerk bir ödeme ajanı, kullanıcının amacını yorumlayıp sağlayıcıları karşılaştırmak veya ödemeyi mevcut likiditeye ve sözleşme koşullarına göre düzenlemek gibi adımları yerine getirebilir. IMF bu alanları olası kullanım örnekleri arasında sayarken, ajanların ödeme başlatmasının yetkilendirme, izlenebilirlik ve sorumlulukla ilgili sorular doğurduğuna da dikkat çekiyor. 172627

Tokenizasyon, para ya da başka varlıklara ilişkin hakların programlanabilir bir dijital kayıt üzerinde temsil edilmesi anlamına geliyor. Tarafların aynı kayıt üzerinde çalışması, kurumların birbirinden ayrı tuttuğu kayıtları tekrar tekrar karşılaştırma ihtiyacını azaltabilir; programlanabilir kurallar da işlemin bazı aşamalarını otomatikleştirebilir. Eşzamanlı takas (atomic settlement) denilen yöntemde ise bir işlemin bağlantılı kısımları ya birlikte tamamlanır ya da hiçbiri gerçekleşmez. 12

Uluslararası Ödemeler Bankasının (BIS) Project Agorá prototipi, tokenize edilmiş ticari banka mevduatları ve merkez bankası rezervleriyle, birden fazla para biriminde sınır ötesi toptan ödemelerin eşzamanlı takasının ortak bir platformda yapılabileceğini gösterdi. Bu, teknolojik potansiyelin bir göstergesi; tek bir platformun farklı ülkelerdeki mevcut ödeme sistemlerinin yerini almaya hazır olduğunun kanıtı değil. 1213

Hız tek başına yeterli değil

Birbirleriyle uyumlu çalışmayan ödeme sistemleri arasındaki bağlantı sorunlarını otomasyon tek başına çözemez. Sınır ötesi işlemler farklı hukuk ve düzenleme sistemlerinden geçer; ayrıca kurumların ödemeyi tamamlayabilmek için doğru para birimlerine ve yeterli likiditeye erişmesi gerekir. IMF, birlikte çalışabilirlik, yönetişim, takas ve döviz likiditesini sınır ötesi ödemelerde yeniliğin temel dayanakları arasında sayıyor. 23

Tokenize varlıkların birbirine bağlanamayan kapalı platformlarda kalması, likiditeyi bir araya getirmek yerine farklı havuzlara bölebilir. IMF bu parçalanma riskinin yanı sıra açık politika çerçevelerine, hukuki kesinliğe ve güvenli takas varlıklarına duyulan ihtiyacı da vurguluyor. 2024

Bir ajan ödemeyi başlatır, hata yapar ya da kendisine verilen yetkiyi aşarsa kimin sorumlu olacağı açık olmalı. IMF’nin ajanlı ödemelerle ilgili değerlendirmesi; henüz netleşmemiş hukuk ve sorumluluk meselelerinin yanı sıra, kararların opak kalması ve yetkilendirme izlerinin belirsizleşmesi risklerine dikkat çekiyor. 27

Yapay zekâ riskleri nasıl büyütebilir?

Yapay zekâ siber savunmayı güçlendirebilir; ancak kötü niyetli kişilerin açıkları bulup kullanmasına da yardımcı olabilir. Finans kuruluşları ortak altyapılara veya aynı hizmet sağlayıcılara bağımlıysa, tek bir yerdeki aksama daha geniş bir kesimi etkileyebilir. 2139

Otomatik sistemlerin benzer koşullara benzer tepkiler vermesi de başka bir kırılganlık yaratabilir. IMF, ajanlı ödemelerde eşgüdümlü davranışın risk oluşturabileceğini belirtiyor; piyasalarda birbirine benzeyen stratejilerin aynı anda devreye girmesi de varlıklar arasındaki korelasyonu artırıp likiditeyi zorlayabilir. 1927

İngiltere Merkez Bankasının sermaye piyasalarına ilişkin ayrı bir uyarısı da var: Yapay zekâ sektörüne bağlı borçlanmanın artması, piyasaların bu sektördeki gelişmelere maruz kalmasını genişletiyor. Bu, izlenmesi gereken bir kırılganlığa işaret ediyor; yapay zekânın şimdiden bir tahvil piyasası krizine yol açtığı anlamına gelmiyor. 33

Bankalar ve düzenleyiciler ne yapabilir?

Politika yapıcıların önündeki mesele, otomasyonu faydalı kılarken onu denetlenebilir ve dayanıklı tutmak. Bunun için atılabilecek adımlar şunlar:

• Ajanların yetkilerini sınırlandırın. Ödeme izinlerini, işlem limitlerini ve koşullarını açıkça tanımlayın; olağandışı veya etkisi yüksek ödemelerde ek onay isteyin. Talimatları ve yapılan işlemleri sonradan incelenebilecek şekilde kaydedin. Bu kontroller, IMF’nin vurguladığı yetkilendirme ve izlenebilirlik sorunlarına yanıt verir. 27
• Likidite ve takas aksaklıklarına hazırlanın. Fonlama yetersiz kaldığında, karşı taraf erişilemez olduğunda veya bağlantılı bir sistem durduğunda ödemelerin nasıl işleyeceğini test edin. Daha hızlı takasın tek başına dayanıklılık sağlayacağını varsaymak yerine güvenilir yedek süreçleri koruyun. Likidite, takas ve altyapı bağlantıları sınır ötesi ödemelerin temel unsurlarıdır. 23
• Tek sağlayıcıya bağımlılığı azaltın. Teknoloji sağlayıcılarına ve ortak altyapılara olan bağımlılıkları belirleyin; hizmet kesintilerine karşı plan yapın. İngiltere Merkez Bankası ve IMF, ortak sağlayıcıları ve üçüncü taraf bağımlılıklarını daha geniş çaplı operasyonel risklerin olası kanalları olarak tanımlıyor. 2142
• Platformları birbirine bağlayın, kuralları netleştirin. Birlikte çalışabilirliği destekleyin ve tokenize varlıklar ile ajanların başlattığı işlemlerde hukuki sorumluluğu açıkça belirleyin. Bu yaklaşım, likiditenin yalıtılmış havuzlara bölünmesini ve bir aksaklıkta kimin hesap vereceğine ilişkin belirsizliği azaltabilir. 202427
• Önemli kararlarda insan değerlendirmesini koruyun. Sonuçları önemli olan istisnai durumlarda inceleme ve üst mercie taşıma süreci oluşturun; insanların sistem kararlarını sorgulayabilmesine yetecek açıklanabilirlik sağlayın. Bu, IMF’nin ajanlı ödemelerde opaklığa ilişkin kaygıları ve İngiltere Merkez Bankasının yapay zekâ modellerinde açıklanabilirlik ile şeffaflığa verdiği önem açısından özellikle gerekli. 2739

Fırsat yalnızca ödemeleri hızlandırmak değil. Amaç; kararları ve takası daha verimli biçimde eşgüdümlemek, bunu yaparken rekabeti, hesap verebilirliği ve aksaklıklara dayanma kapasitesini korumak. Teknoloji bu hedefe katkı sağlayabilir; güvenli olup olmayacağını ise etrafındaki sistemin ne kadar sağlam kurulduğu belirleyecek.