DSÖ: Yaşam süresi salgın öncesi düzeye yaklaştı, sağlıklı yaşam beklentisi hâlâ geride

Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) 2000–2023 dönemini kapsayan Küresel Sağlık Tahminleri’ne göre, insanların ne kadar yaşadığı salgın öncesi düzeye neredeyse döndü; ancak sağlıklı geçirilen yıllar aynı hızla toparlanmadı. Veriler ayrıca bulaşıcı olmayan hastalıkların ölüm ve engellilikteki payının büyüdüğünü, ruh sağlığı sorunlarının da önemli bir sağlık yükü oluşturduğunu gösteriyor. 1014

Yaşam süresinde toparlanma, sağlıklı yıllarda daha yavaş

Küresel yaşam beklentisi 2023’te 73,3 yıla ulaştı. Bu, 2019’daki 73,4 yıllık seviyenin yalnızca 0,1 yıl altında. Sağlıklı yaşam beklentisi ise 62,8 yıl olarak hesaplandı; bu değer 2019’un 0,4 yıl gerisinde kaldı. 14

İki gösterge aynı şeyi ölçmüyor: yaşam beklentisi insanların ortalama ne kadar yaşayacağını, sağlıklı yaşam beklentisi ise bu yılların kaçının iyi sağlıkla geçmesinin beklendiğini ifade ediyor. Bu nedenle yaşam süresinin salgın öncesi düzeye yaklaşması, sağlık durumunun da bütünüyle toparlandığı anlamına gelmiyor. 1417

Bulaşıcı olmayan hastalıkların payı artıyor

Bulaşıcı olmayan hastalıklar (BOH) 2023’te dünya genelindeki ölümlerin yüzde 74’ünü oluşturdu; bu oran 2000’de yüzde 58’di. 2023’te dünyada en sık görülen on ölüm nedeninden sekizi BOH kapsamındaydı. İskemik kalp hastalığı ilk sırada yer alırken Alzheimer hastalığı ve diğer demans türleri ile diyabet de ilk on neden arasındaydı. 1018

Hastalık yükü yalnızca ölümlerle sınırlı değil. DSÖ tahminlerine göre diyabetin ve Alzheimer hastalığı ile diğer demansların yol açtığı sağlıklı yaşam yılı kayıpları, 2000–2023 arasında ayrı ayrı iki kattan fazla arttı. 12

Bulaşıcı hastalıklardaki gerileme hizmet ihtiyacını ortadan kaldırmıyor

İshal hastalıkları ve HIV/AIDS gibi bulaşıcı hastalıkların neden olduğu engelliliğe ayarlanmış yaşam yılı (DALY) kayıpları, 2000–2023 döneminde yarıdan fazla azaldı. DALY, erken ölüm nedeniyle kaybedilen yaşam yıllarıyla engellilik içinde geçirilen yılları birlikte değerlendiren bir ölçüdür; dolayısıyla bu bulgu yalnızca ölüm sayılarındaki değişimi anlatmaz. 12

Düşük gelirli ülkelerde bulaşıcı hastalıklar, 2023’te tüm ölümlerin yarısından azını oluşturdu. Bu, ölüm nedenlerinin dağılımındaki önemli bir değişime işaret ediyor; ancak bulaşıcı hastalıklarla mücadele hizmetlerinin gereksiz hâle geldiği anlamına gelmiyor. Küresel tahminler hastalık yükünün nasıl değiştiğini gösteriyor, belirli bir hizmetin ya da politikanın etkisini ölçmüyor. 910

Depresyon ve kaygı bozukluklarının yükü büyüyor

2019–2023 arasında depresif bozukluklara bağlı sağlıklı yaşam yılı kaybının yaşa göre standardize edilmiş küresel oranı yaklaşık yüzde 20, kaygı bozukluklarında ise yaklaşık yüzde 45 arttı. DSÖ, depresyon ve kaygının birlikte 2023’te tahminen 110 milyon sağlıklı yaşam yılının kaybına yol açtığını hesaplıyor. 6

Madde kullanım bozuklukları da değişen sağlık yükünün parçalarından biri. Bölgesel eğilimler aynı yönde ilerlemedi: DSÖ tahminlerini değerlendiren bir rapora göre, 2000–2023 döneminde ölüm riski ve sağlıklı yaşam yılı kaybındaki en büyük artışlar Amerika kıtasında görülürken Batı Pasifik’te belirgin düşüşler kaydedildi. Eldeki veriler depresyon ve kaygı için bölgeler arasında benzer bir karşılaştırma yapmaya yetmiyor. 827

Sağlık politikası için ne anlama geliyor?

Yaşam beklentisindeki toparlanma olumlu bir gelişme; ancak sağlıklı yaşam beklentisinin henüz 2019 seviyesine dönmemesi, daha uzun yaşamanın tek başına sağlıkta tam iyileşme anlamına gelmediğini gösteriyor. DSÖ’nün tahminleri ülkeler ve bölgeler arasındaki ölüm ve hastalık yükü eğilimlerini karşılaştırmaya yardımcı oluyor; karar alıcılar bu verileri yerel öncelikleri belirlemek için kullanabilir. 214

Bu nedenle yaşam beklentisini sağlıklı yaşam beklentisiyle, hastalıklara özgü ölüm ve engellilik ölçümleriyle birlikte izlemek önem taşıyor. BOH yükündeki artış; kalp-damar hastalıkları, diyabet ve demansın önlenmesi ve tedavisine, ruh sağlığı bulguları ise depresyon, kaygı ve madde kullanımına yönelik hizmetlere dikkat çekiyor. Bulaşıcı hastalıkların hâlâ önemli bir yük oluşturduğu yerlerde bu çalışmalar, temel enfeksiyonla mücadele programlarının yerini almamalı; onlarla birlikte yürütülmeli. 21012