Hürmüz saldırıları, İran içindeki diplomasi kavgasını su yüzüne çıkardı

Hürmüz Boğazı’nda temmuz ayında meydana gelen saldırılara ilişkin haberlerden çıkarılabilecek en temkinli sonuç şu: İran içinde bir fraksiyon, ABD ile diplomatik bir açılımı bozmak amacıyla olağan siyasi ve askeri kanalların dışında hareket etmiş olabilir. Gizli operasyonun bütün ayrıntıları kamuya açık biçimde kanıtlanmış değil; ancak üç ticari gemiye yönelik saldırıların Washington’dan hızlı askeri ve ekonomik karşılık görmesi, İran’ın stratejisini kimin belirlediğine dair iç mücadeleyi daha da keskinleştirdi. 123

Ne oldu?

The New York Times, rejim içinden kaynaklara dayandırdığı haberinde, Washington’la anlaşmaya karşı çıkanların Hürmüz Boğazı’ndaki ticari gemilere saldırmak için gizli bir girişim kullandığını yazdı. Hedef alınan gemilerden biri, Umman açıklarındaki sularda saldırıya uğradığı bildirilen Katar’a ait LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz) tankeri Al Rekayyat idi. Dönemin haberleri, petrol ve doğal gaz sevkiyatındaki kırılgan toparlanma sürerken üç geminin vurulduğunu aktardı. 12

Dışarıdaki sonuç ise nett i: ABD, İran’ın üç ticari gemiye saldırdığını belirterek İran’daki hedeflere operasyon düzenledi ve İran petrolünün satışına izin veren muafiyeti kaldırdı. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığına göre hedefler arasında hava savunma sistemleri, komuta-kontrol ağları, kıyı radarları, gemisavar kapasite ve Devrim Muhafızları’na bağlı küçük botlar vardı. 3

İran, gemilere yönelik saldırıların sorumluluğunu kamuoyu önünde üstlenmedi. 4

İddia edilen “kanal dışı” operasyon

Beş İranlı yetkili ile iki Devrim Muhafızları mensubuna atfedilen anlatıma göre Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, saldırıları olaydan sonra öğrendi. Haberlere göre Pezeşkiyan, Devrim Muhafızları Genel Komutanı Ahmed Vahidi’yi arayıp eylemleri pervasızlık olarak niteledi ve açıklama istedi. Vahidi ise operasyona ne onay verdiğini ne de önceden bilgi sahibi olduğunu söyledi. İran’ın savaş ve müzakere süreçlerinde kritik rol oynayan Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin de haberdar edilmediği aktarılıyor. 1924

Bu anlatının özü, gemilerin nasıl vurulduğuna dair teknik olarak doğrulanmış bir dosya değil; kararın cumhurbaşkanı, Devrim Muhafızları’nın resmî komutanı ve ulusal güvenlik konseyi dışında dar bir yapıda tutulduğu iddiası.

Mevcut bilgiler saldırılarda hangi silahların kullanıldığını, operasyonu hangi birimin yürüttüğünü, iletişim-komuta zincirini ya da faillerin nasıl tespit edilmekten kaçındığını ortaya koymuyor. Üst düzey isimlerin önceden haberdar olmadığı iddiasından, bu ayrıntılara dair sonuç çıkarmak mümkün değil.

Hüseyin Taib neden soruşturmanın odağına yerleşti?

Times araştırmasını aktaran haberlere göre İran hükümeti ve güvenlik kurumlarının yürüttüğü incelemeler, üç ticari gemiye saldırı kararını ABD ile uzlaşmaya başından beri karşı çıkan din adamı ve eski istihbarat figürü Hüseyin Taib’e bağladı. 2633

Taib daha sonra, ülke içi seferberlikte ve muhalefetin bastırılmasında önemli rol oynayan Besic paramiliter gücünün başına getirildi. Aynı dönemde Ahmed Vahidi’nin Devrim Muhafızları Genel Komutanlığına resmen atandığı bildirildi. 3941

Bu atama, Taib’in neden cezalandırılmak yerine terfi ettirildiğini tek başına kanıtlamaz. Yine de Washington’la uzlaşmaya karşı sertlik yanlılarının anlaşmayı engellemek için siyasi baskı, gösteriler, medya faaliyetleri ile özel ve açık mesajlaşmayı kullandığı yönündeki daha geniş tabloyla uyumlu görünüyor. 18 Haber ve analizler Taib’i ayrıca Mücteba Hamaney çevresinde şekillenen liderlik halkasına yakın bir isim olarak resmediyor; fakat bu etkinin derecesi ve karar alma süreci, sunulan malzemeler temelinde bağımsız biçimde çözümlenmiş değil. 3437

İran’daki güç mücadelesi ne anlatıyor?

Saldırılarla ilgili haberler, İran’da diplomasiyi dış baskıyı azaltmanın bir yolu olarak görenlerle Hürmüz Boğazı ve Washington’la ilişkiler konusunda tavizi kabul edilemez sayan sertlik yanlıları arasındaki ayrımı görünür hâle getirdi. 1831

Bu çekişmenin etkisi Tahran’la sınırlı kalmadı. Gemi saldırıları petrol ve gaz akışını riske attı; gerilim sırasında boğazdaki trafik sert biçimde düştü. Bir habere göre, temmuzda ABD’nin deniz trafiğine yönelik yeniden uyguladığı ablukasının ilk tam gününde boğazdan yalnızca 13 gemi geçti. 8 Times, eylül ayında yayımladığı haberde, temmuz ve ağustos aylarında bu su yolunda en az 23 geminin vurulduğunu bildirdi. 6

Bilinmeyenler hâlâ çok fazla

Mücteba Hamaney’in kamuoyu önündeki görünürlüğü, onun adına yayımlanan talimatların gerçekliği ve bölgesel milisler, Kızıldeniz’deki noktalar ya da enerji altyapısına dönük iddia edilen planlar gibi bu olayın çevresindeki daha geniş iddialar, sağlanan kanıtlarla doğrulanmış değil.

En sağlam sonuç daha dar kapsamlı: Haberlere göre İran’da diplomasiye karşı içerden yükselen sertlik yanlısı meydan okuma, ABD-İran arasındaki ihtiyatlı mutabakatı yeniden askeri çatışmaya sürüklemeye yardım etti. Deniz taşımacılığı üzerindeki sonuçlar somut ve belgelenmiş durumda; gizli operasyonun tüm sorumluluk zinciri ise adı açıklanmayan İranlı yetkililerin anlatımlarına dayanıyor ve adli-teknik ayrıntılarıyla kamuya açık biçimde gösterilmiş değil. 1219