ใช้ AI ในมหาวิทยาลัยหรือที่ทำงานในเยอรมนีและอียู: อะไรทำได้ อะไรต้องระวัง

หลักคิดที่ปลอดภัยกว่าคือ ใช้ได้เมื่อกฎเฉพาะอนุญาต และต้องใช้ให้ตรงวัตถุประสงค์ ในมหาวิทยาลัย กฎที่ต้องดูมักเป็นระเบียบสอบ รายละเอียดรายวิชา คำสั่งของผู้สอน หรือแนวทางของสถาบัน ส่วนในที่ทำงาน ต้องดูนโยบายไอที ความปลอดภัย การคุ้มครองข้อมูล และข้อกำหนดด้าน compliance ขององค์กร

ในมหาวิทยาลัย: จุดชี้ขาดอยู่ที่งานชิ้นนั้นและกฎสอบ

คณะกรรมาธิการยุโรปมีแนวทางว่าด้วยการใช้ AI และข้อมูลอย่างมีจริยธรรมในการเรียนการสอน ซึ่งสะท้อนว่า AI ในการศึกษาไม่ใช่เรื่องห้ามหรืออนุญาตแบบขาวดำ แต่เป็นเรื่องที่ต้องจัดการทั้งด้านจริยธรรม องค์กร และกฎหมาย

สำหรับนักศึกษา คำถามที่ควรถามไม่ใช่แค่ AI ถูกกฎหมายในอียูไหม แต่ควรถามให้แคบลงว่า ใช้เครื่องมือนี้กับรายงานฉบับนี้ การสอบครั้งนี้ งานนำเสนอชิ้นนี้ หรือวิทยานิพนธ์เล่มนี้ได้หรือไม่ คำตอบมักอยู่ในระเบียบสอบ คำอธิบายรายวิชา หน้าเว็บของคอร์ส แนวทางของมหาวิทยาลัย หรือคำสั่งโดยตรงจากอาจารย์ผู้สอน

แหล่งข้อมูลเกี่ยวกับมหาวิทยาลัยและงานวิจัยระบุประเด็นหลักที่สถาบันต้องจัดการ เช่น ความโปร่งใส การคุ้มครองข้อมูล ความปลอดภัย แนวทางภายใน และการอบรมผู้เกี่ยวข้อง ขณะที่ KI:edu.nrw ระบุว่ามหาวิทยาลัยต้องทยอยพิจารณาและปฏิบัติตามข้อกำหนดของกฎ AI ของอียู

ในทางปฏิบัติ ก่อนส่งงานที่มีคะแนน ควรตรวจให้ชัดว่า AI ใช้ได้ ใช้ได้เฉพาะบางส่วน ต้องเปิดเผยการใช้ หรือห้ามใช้ทั้งหมด หากกติกาไม่ชัด การถามก่อนส่งงานปลอดภัยกว่าการอธิบายย้อนหลังหลังถูกตรวจพบ

ในที่ทำงาน: เครื่องมือที่เปิดใช้ฟรี ไม่ได้แปลว่าองค์กรอนุญาต

ในบริบทการทำงาน แหล่งข้อมูลก็ชี้ไปในทิศทางเดียวกัน คือเป็นการกำกับดูแล ไม่ใช่การห้ามแบบเหมารวม เยอรมนีใช้ EU AI Act เป็นกรอบเฉพาะด้าน AI ที่สำคัญ และในบางอุตสาหกรรมหรือบางกรณี อาจมีกฎหมายเยอรมันหรือกฎหมายอียูอื่นเกี่ยวข้องด้วย ขึ้นอยู่กับภาคธุรกิจ ประเภทข้อมูล และบริบทการใช้งาน

ดังนั้น การที่เครื่องมือ AI ใดเปิดให้ใช้บนเว็บ ไม่ได้หมายความว่าพนักงานนำไปใช้กับงานบริษัทได้ทันที ต้องดูว่าองค์กรอนุญาตหรือไม่ ใช้เพื่ออะไร และจะป้อนข้อมูลประเภทใดเข้าไป

ควรระวังเป็นพิเศษหากเกี่ยวข้องกับข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลลูกค้า เอกสารภายใน ข้อมูลลับทางธุรกิจ หรือเนื้อหาที่เกี่ยวกับความปลอดภัย เพราะแหล่งข้อมูลเกี่ยวกับองค์กร มหาวิทยาลัย และงานวิจัยเน้นว่าการคุ้มครองข้อมูลและความปลอดภัยเป็นหัวใจสำคัญของการใช้ AI

นอกจากนี้ ในธุรกิจยังมีประเด็นเรื่องความโปร่งใส เช่น การใช้แชตบอต AI บนเว็บไซต์ การส่งคำตอบอัตโนมัติให้ลูกค้า หรือการเผยแพร่เนื้อหาที่ผู้อ่านไม่รู้ว่า AI สร้างขึ้น

EU AI Act เปลี่ยนอะไรในทางปฏิบัติ

หนึ่งในประเด็นที่จับต้องได้คือเรื่องความรู้ความสามารถด้าน AI หรือ AI literacy แหล่งข้อมูลจาก IDW ระบุว่า ตั้งแต่วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2025 เป็นต้นไป มีบทบัญญัติสำคัญที่กำหนดให้ผู้ให้บริการและผู้ใช้งานระบบ AI ในฐานะผู้ดำเนินการต้องทำให้แน่ใจว่ามีความสามารถด้าน AI ที่เหมาะสม

ข้อนี้ไม่ใช่การห้ามผู้ใช้รายบุคคลแบบกว้าง ๆ แต่ส่งสัญญาณชัดว่าองค์กรไม่ควรปล่อยให้การใช้ AI เกิดขึ้นอย่างไร้กติกา โดยไม่มีความเข้าใจ แนวทาง หรือการอบรมที่เหมาะสม

ความเข้มงวดจะสูงขึ้นเมื่อ AI มีผลต่อการประเมินหรือการตัดสินใจ ตัวอย่างในบริบทมหาวิทยาลัยคือ ระบบ AI ที่ช่วยประเมินผลงานของนักศึกษา อาจถูกจัดเป็นระบบที่มีความเสี่ยงสูง เพราะใช้ในภาคการศึกษาและอาจมีผลโดยตรงต่อกระบวนการประเมิน แต่ไม่ได้หมายความว่าเครื่องมือช่วยเขียน ช่วยเรียน หรือช่วยค้นคว้าทุกชนิดจะกลายเป็นความเสี่ยงสูงโดยอัตโนมัติ ต้องดูวัตถุประสงค์ บริบท และผลกระทบของระบบเป็นหลัก

เช็กลิสต์ก่อนใช้ AI กับงานเรียนหรืองานบริษัท

ลองถามตัวเองตามนี้ก่อนกดส่งงานหรือป้อนข้อมูลเข้าเครื่องมือ AI:

1. มีกฎเฉพาะหรือไม่
   ถ้าเป็นงานเรียน ให้ดูระเบียบสอบ รายละเอียดรายวิชา หน้าเว็บของคอร์ส หรือคำสั่งอาจารย์ ถ้าเป็นงานบริษัท ให้ดูนโยบายไอที การคุ้มครองข้อมูล compliance หรือแนวทางการใช้ AI ขององค์กร

2. ต้องเปิดเผยการใช้ AI หรือไม่
   ตรวจว่าต้องระบุหรืออธิบายการใช้ AI ไว้ในงานหรือไม่ โดยเฉพาะงานการศึกษา การสื่อสารกับลูกค้า หรือเนื้อหาที่เผยแพร่ต่อสาธารณะ

3. กำลังป้อนข้อมูลอะไรเข้าไป
   ถ้าเป็นข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลลูกค้า เอกสารลับ หรือข้อมูลภายในองค์กร อย่าอาศัยเหตุผลว่าใคร ๆ ก็ใช้กัน ต้องตรวจข้อกำหนดด้านข้อมูลและความปลอดภัยก่อน

4. AI มีผลต่อคะแนน การประเมิน หรือการตัดสินใจหรือไม่
   ถ้า AI เข้าไปมีบทบาทในกระบวนการประเมินหรือการตัดสินใจ อาจมีข้อกำหนดที่เข้มขึ้น ตัวอย่างเช่น ระบบ AI ที่ช่วยประเมินผลงานนักศึกษาอาจถูกมองว่าเป็นกรณีเสี่ยงสูง

5. เครื่องมือนี้ได้รับอนุมัติและคนใช้เข้าใจพอหรือยัง
   แหล่งข้อมูลเกี่ยวกับ AI Act เน้นเรื่องแนวทางภายใน การอบรม และความสามารถด้าน AI ว่าเป็นงานที่องค์กรและสถาบันต้องให้ความสำคัญ

สรุป

โดยหลักแล้ว AI สามารถใช้ในการเรียนและการทำงานในเยอรมนีและสหภาพยุโรปได้ แต่จะปลอดภัยก็ต่อเมื่อใช้ให้ตรงกับกฎของบริบทนั้น ๆ ในมหาวิทยาลัย ให้ยึดระเบียบสอบ กฎรายวิชา และแนวทางของสถาบันเป็นหลัก ส่วนในที่ทำงาน ให้ดูการอนุมัติภายใน การคุ้มครองข้อมูล ความปลอดภัย และกรอบ EU AI Act

หาก AI มีผลต่อการประเมิน คะแนน การคัดเลือก หรือการตัดสินใจ ความเสี่ยงและข้อกำหนดอาจสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อไม่แน่ใจ คำถามที่ควรถามก่อนเสมอคือ ใครอนุญาต ใช้กับข้อมูลอะไร ต้องเปิดเผยหรือไม่ และผลลัพธ์ของ AI จะไปมีผลต่อใคร