ทำไมเรารู้จักโลกมากกว่ารู้จักตัวเอง?

เราอาจค้นข้อมูลเรื่องราวของโลกได้ในเวลาไม่กี่วินาที แต่การเข้าใจว่าตัวเองกลัวอะไร ต้องการอะไร หรือกำลังหลบเลี่ยงเรื่องไหน กลับไม่ง่ายนัก

คำพูดที่ว่า “มนุษย์ยุคนี้รู้ทุกอย่าง ยกเว้นรู้จักตัวเอง” จึงไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ใช้ได้กับทุกคน หากเป็นถ้อยคำชวนคิดถึงความย้อนแย้งอย่างหนึ่ง: เราหันไปสนใจโลกภายนอกได้ง่าย แต่การหันกลับมาทบทวนตัวเองอาจต้องใช้ความกล้า การอยู่เงียบ ๆ อาจเป็นจุดเริ่มต้นได้ ทว่าไม่ควรเข้าใจว่าการแยกตัวคือคำตอบ หรือคาดหวังว่าจะพบทุกคำตอบในทันที

ทำไมการรู้จักตัวเองจึงไม่ง่าย?

การรู้จักตัวเองไม่ใช่แค่การรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับตัวเรา แต่คือการยอมทบทวนสิ่งที่เชื่อและสิ่งที่ทำ บางครั้งการมองให้ชัดอาจทำให้เห็นความกลัวที่ซ่อนไว้ นิสัยที่เราหาข้ออ้างให้ หรือช่องว่างระหว่างสิ่งที่บอกว่าอยากได้กับสิ่งที่เลือกทำจริง ๆ การพูดถึงเรื่องของโลกจึงอาจง่ายกว่าการตั้งคำถามกับทางเลือกของตัวเอง

ความยุ่งวุ่นวายก็อาจกลายเป็นทางเลี่ยงได้ ข่าวใหม่ บทสนทนา หรือคลิปสั้น ๆ ช่วยเติมช่วงเวลาที่เงียบลงได้ นี่เป็นเพียงมุมมองเพื่อชวนพิจารณา ไม่ใช่คำอธิบายของความยุ่งทุกแบบหรือความทุกข์ของทุกคน ลองถามตัวเองดูว่า เราทำสิ่งนี้เพราะมันสำคัญกับเราจริง ๆ หรือเพราะไม่อยากอยู่กับความคิดที่กำลังกังวล?

ปาสกาลและโสเครตีส: ความเงียบกับการตรวจสอบชีวิต

ใน Pensées เบลส ปาสกาล เขียนถึงความยากที่มนุษย์จะอยู่นิ่ง ๆ ในห้องของตัวเอง และกล่าวถึงสิ่งล่อใจหรือความบันเทิงที่ดึงความสนใจเราออกจากการใคร่ครวญชีวิต ถอดความเป็นไทยได้ว่า “ความทุกข์ของมนุษย์ทั้งหลายเกิดจากการที่พวกเขาไม่อาจอยู่อย่างสงบในห้องของตนได้” นี่ไม่ใช่กฎทางวิทยาศาสตร์ที่อธิบายความเจ็บปวดทุกชนิด แต่เป็นข้อสังเกตทางปรัชญาที่ชวนให้เราคิดถึงความสัมพันธ์ระหว่างความเงียบกับการหันมามองตัวเอง 2

อีกแนวคิดหนึ่งปรากฏใน Apology ของเพลโต ซึ่งถ่ายทอดถ้อยคำของโสเครตีสว่า “ชีวิตที่ไม่ได้รับการตรวจสอบ ย่อมไม่ควรค่าแก่การมีชีวิตอยู่” โสเครตีสกล่าวในบริบทของการปกป้องการใคร่ครวญเรื่องคุณธรรมและการตรวจสอบชีวิต อาจอ่านได้ว่าเป็นคำชวนให้ถามถึงเหตุผลเบื้องหลังการเลือกของเรา ไม่ใช่การตัดสินคุณค่าชีวิตของใคร 62

การอยู่ลำพังช่วยได้ เมื่อเป็นการเลือก ไม่ใช่การตัดขาด

การอยู่คนเดียวไม่ได้ทำให้เราเข้าใจตัวเองโดยอัตโนมัติ ช่วงเวลาส่วนตัวอาจเปิดโอกาสให้สงบและคิดทบทวน แต่อาจรู้สึกหนักหรือเพิ่มความเหงาได้ด้วย งานวิจัยเรื่องเวลาที่อยู่ลำพังพบว่าประสบการณ์แตกต่างกันไปในแต่ละคน และไม่มีระยะเวลาที่เหมาะกับทุกคน สิ่งสำคัญจึงเป็นการหาสมดุลระหว่างเวลาส่วนตัวกับการติดต่อเชื่อมโยงกับผู้อื่น 87

ลองเริ่มจากช่วงเวลาสั้น ๆ ที่ตั้งใจอยู่กับตัวเอง แทนการถอนตัวจากผู้คนโดยไม่มีกำหนด วางสิ่งรบกวนไว้สักครู่ แล้วเขียนคำตอบอย่างตรงไปตรงมาต่อคำถามเหล่านี้:

• วันนี้มีเหตุการณ์ไหนที่ทำให้ฉันโกรธหรือกลัว?
• ตอนนั้นฉันกำลังพยายามปกป้องอะไร หรือพิสูจน์อะไร?
• ฉันต้องการเป้าหมายนี้เพราะตัวเป้าหมายเอง หรือเพราะหวังว่าจะได้รับการยอมรับจากคนอื่น?
• มีพฤติกรรมหนึ่งอย่างไหมที่ฉันพอจะปรับได้ในวันพรุ่งนี้?

อย่าถือว่าคำตอบเหล่านั้นเป็นความจริงตายตัว ลองสังเกตการกระทำของตัวเอง และเปิดใจรับฟังคนที่ไว้ใจและกล้าพูดตรง ๆ เพราะการมองตัวเองเพียงลำพังอาจไม่ทำให้เราเห็นทุกอย่าง

การทบทวนตนเองและการละหมาดยามค่ำคืนในมุมมองอิสลาม

อัลกุรอานในซูเราะฮ์อัลฮัชรฺชวนให้พิจารณาสิ่งที่แต่ละคนได้ทำไว้เพื่อวันข้างหน้า โดยมีความว่า “และแต่ละชีวิตจงพิจารณาสิ่งที่ตนได้เตรียมไว้สำหรับวันพรุ่งนี้” ในคำอธิบายของอัสสะอ์ดี โองการนี้เป็นหลักให้ผู้ศรัทธาทบทวนการกระทำของตน และแก้ไขสิ่งที่บกพร่อง การทบทวนจึงไม่ได้มีเป้าหมายให้หมกมุ่นกับตัวเอง แต่เพื่อพิจารณาการกระทำและความรับผิดชอบในสิ่งที่ยังแก้ไขได้ 9397

ส่วนการละหมาดยามค่ำคืนเป็นอิบาดะฮ์ ไม่ใช่เพียงเวลาสงบสำหรับนั่งคิด อัลลอฮ์ตรัสว่า “แท้จริง การลุกขึ้นในเวลากลางคืนนั้นหนักแน่นยิ่งกว่า และถ้อยคำนั้นก็มั่นคงยิ่งกว่า” อัสสะอ์ดีอธิบายความหมายส่วนหนึ่งว่า การละหมาดในยามค่ำคืนเอื้อต่อการที่หัวใจกับลิ้นจะสอดคล้องกัน เพราะมีสิ่งรบกวนน้อยลงและเข้าใจสิ่งที่อ่านได้ดีขึ้น 58

ในช่วงเวลาเงียบสงบนี้ เราอาจทบทวนวันของตัวเองและวิงวอนขอทางนำด้วยใจจริง โดยไม่คาดหวังว่าการละหมาดเพียงคืนเดียวจะเปิดเผยทุกแง่มุมของตัวตน เริ่มเท่าที่ทำได้ แล้วปล่อยให้การใคร่ครวญนำไปสู่สิ่งที่ลงมือทำได้ในวันถัดไป เช่น คืนสิทธิให้ผู้ที่ควรได้รับ กล่าวขอโทษ หรือพยายามปรับเปลี่ยนนิสัยบางอย่าง

การรู้จักตัวเองไม่ใช่การค้นพบครั้งเดียวแล้วจบ และไม่ได้หมายความว่าต้องตัดขาดจากคนอื่น แต่เป็นการทบทวนที่ดำเนินต่อไปตามประสบการณ์ ต้องอาศัยความซื่อตรงกับตัวเอง หลักยึดทางคุณค่า และความพร้อมที่จะรับฟัง

บางครั้งเราอาจไม่ต้องการข้อมูลเกี่ยวกับโลกเพิ่มอีก แต่อาจต้องการเวลาสงบสักครู่ เพื่อถามตัวเองว่า “ฉันกำลังทำอะไรอยู่ และทำไปเพราะอะไร?”