ทำไม WHO เลือกทดสอบวัคซีน Ervebo แทนฉีดวงกว้างเพื่อรับมืออีโบลาบุนดิบูจิโอ

องค์การอนามัยโลก (WHO) ไม่ได้เลือก “วิจัยแทนการช่วยเหลือ” ในการระบาดของโรคอีโบลาจากไวรัสบุนดิบูจิโอในสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโกและยูกันดา แต่กำลังดำเนินสองแนวทางควบคู่กัน คือ ลดความเสี่ยงให้ผู้ที่เผชิญเชื้อสูงที่สุด และสร้างหลักฐานให้ชัดเจนว่าวัคซีนใช้ได้ผลกับไวรัสที่กำลังระบาดจริงหรือไม่

ประเด็นสำคัญคือ Ervebo เป็นวัคซีนที่ได้รับอนุญาตสำหรับโรคอีโบลาที่เกิดจากไวรัสอีโบลาซาอีร์ (Zaire ebolavirus) ขณะที่การระบาดครั้งนี้เกิดจาก ไวรัสบุนดิบูจิโอ (Bundibugyo virus) ซึ่งเป็นไวรัสอีโบลาคนละชนิดกัน WHO ระบุว่า หลักฐานจากห้องปฏิบัติการ การศึกษาในสัตว์ ภูมิคุ้มกันวิทยา และข้อมูลเชิงสังเกตบางส่วนชี้ว่า Ervebo อาจ ให้การป้องกันข้ามสายพันธุ์ได้ แต่หลักฐานที่มีอยู่ยังไม่พอจะบอกได้ว่าป้องกันโรคในมนุษย์ได้อย่างมีนัยสำคัญทางคลินิกหรือไม่ 20

วัคซีนที่ได้รับอนุญาต ไม่ได้แปลว่าพิสูจน์ผลกับอีโบลาทุกชนิด

การอนุมัติและการใช้ Ervebo ก่อนหน้านี้อ้างอิงโรคที่เกิดจากไวรัสอีโบลาซาอีร์ ไม่ใช่โรคจากไวรัสบุนดิบูจิโอ WHO ไม่ได้ตัดความเป็นไปได้ที่วัคซีนจะช่วยป้องกันได้ แต่ย้ำว่าขณะนี้ยังไม่ทราบผลการป้องกันในมนุษย์ แม้ข้อมูลระยะแรกจะชวนให้คาดหวังได้บ้าง 2021

หากฉีดให้ประชาชนเป็นวงกว้าง ย่อมสื่อโดยนัยว่าวัคซีนมีผลป้องกันที่ทราบแน่ชัดและมีความหมายต่อประชากรเป้าหมาย แต่เมื่อยังไม่มีหลักฐานดังกล่าว หน่วยงานสาธารณสุขก็ไม่อาจประเมินได้อย่างน่าเชื่อถือว่าจะป้องกันผู้ป่วยได้เท่าใด ควรจัดลำดับการใช้โดสอย่างไร หรือการเปลี่ยนแปลงของการแพร่เชื้อเกิดจากวัคซีนจริง หรือเกิดจากมาตรการควบคุมโรคอื่น

เหตุใดต้องทำการทดลองระยะที่ 3 ในช่วงระบาด

วัคซีน 70,000 โดสถูกจัดสรรให้ตอบโจทย์สองด้านอย่างตั้งใจ WHO และศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคแอฟริกา (Africa CDC) ระบุว่า 20,000 โดสใช้ในการทดลองทางคลินิกระยะที่ 3 เพื่อศึกษาผลของ Ervebo ต่อไวรัสบุนดิบูจิโอ ส่วนอีก 50,000 โดสจัดให้บุคลากรแนวหน้าและบุคลากรสาธารณสุข ตามคำแนะนำของคณะผู้เชี่ยวชาญด้านการสร้างภูมิคุ้มกันโรคของ WHO หรือ SAGE 22

การทดลองแบบมีกลุ่มควบคุมช่วยตอบคำถามที่การทดลองในสัตว์และห้องปฏิบัติการตอบไม่ได้ นั่นคือ ภายใต้สถานการณ์ระบาดจริง วัคซีนช่วยลดโรคจากไวรัสบุนดิบูจิโอในคนหรือไม่ ผลการศึกษายังจะช่วยกำหนดนโยบายในอนาคต ทั้งด้านความปลอดภัย การจัดส่งวัคซีน และบทบาทของวัคซีนในการรับมือการระบาดจากไวรัสชนิดนี้

ในทางกลับกัน การใช้วัคซีนอย่างกว้างขวางโดยไม่มีโครงสร้างการศึกษา อาจใช้ทรัพยากรวัคซีนที่มีจำกัดไปโดยไม่ได้คำตอบชัดเจนเรื่องประสิทธิผล เพราะการระบาดอาจเปลี่ยนตามระดับการสัมผัสเชื้อ การตรวจพบผู้ป่วย หรือมาตรการป้องกันการติดเชื้อ ไม่ใช่เพราะวัคซีนเพียงอย่างเดียว

แล้วเหตุใดจึงฉีดให้บุคลากรแนวหน้าและบุคลากรสาธารณสุขก่อน

การใช้แบบมุ่งเป้าในกลุ่มบุคลากรแนวหน้าเป็นการชั่งน้ำหนักประโยชน์และความเสี่ยงที่ต่างจากการฉีดให้คนทั่วไป บุคลากรทางการแพทย์มีโอกาสสัมผัสเชื้อจากการทำงานโดยตรง และ WHO รายงานว่ายังมีผู้ติดเชื้อในกลุ่มนี้อย่างต่อเนื่อง ณ วันที่ 9 สิงหาคม พบผู้ป่วยในบุคลากรสาธารณสุขอย่างน้อย 155 ราย และเสียชีวิต 45 ราย 17

สำหรับผู้ที่มีความเสี่ยงสัมผัสเชื้อสูงเป็นพิเศษ ความเป็นไปได้ที่ Ervebo จะป้องกันข้ามสายพันธุ์ได้ อาจเพียงพอที่จะสนับสนุนการเข้าถึงวัคซีนเชิงป้องกันไว้ก่อน อย่างไรก็ดี การใช้เช่นนี้ไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่า Ervebo ป้องกันประชาชนทั่วไปจากไวรัสบุนดิบูจิโอได้

WHO ระบุว่า สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโกเริ่มฉีด Ervebo ให้บุคลากรสาธารณสุขเมื่อวันที่ 27 สิงหาคม 5

ยังไม่มีวัคซีนหรือยารักษาเฉพาะบุนดิบูจิโอที่พิสูจน์แล้ว

WHO ระบุว่ายังไม่มีวัคซีนหรือการรักษาเฉพาะสำหรับโรคจากไวรัสบุนดิบูจิโอที่ได้รับการยืนยัน แม้กำลังมีการประเมินแนวทางที่มีศักยภาพอยู่ 6

ภายในกลางเดือนสิงหาคม มีวัคซีนที่ออกแบบเจาะจงไวรัสบุนดิบูจิโอสองชนิดเข้าสู่การทดลองในมนุษย์แล้ว ตามข้อมูลของ WHO 25 แต่การทดลองระยะเริ่มต้นยังไม่ใช่วัคซีนสำหรับใช้อย่างกว้างขวางได้ทันที และยังไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ที่พิสูจน์ผลแล้วสำหรับการระบาดที่กำลังดำเนินอยู่

ด้านการรักษา การทดลอง PARTNERS ในสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโกกำลังประเมินว่าแอนติบอดีโมโนโคลนอล MBP134 และยาต้านไวรัส remdesivir ไม่ว่าจะใช้เดี่ยวหรือร่วมกัน จะช่วยเพิ่มโอกาสรอดชีวิตของผู้ป่วยโรคจากไวรัสบุนดิบูจิโอได้หรือไม่ 30 ทั้งสองยังเป็นการรักษาที่อยู่ระหว่างการวิจัย ไม่ใช่ยาที่พิสูจน์แล้ว

การควบคุมการระบาดรอผลวัคซีนไม่ได้

วัคซีนและยารักษาเป็นเพียงส่วนหนึ่งของการรับมือ WHO สนับสนุนการเฝ้าระวังโรค การติดตามผู้สัมผัส การเตรียมพร้อมและดูแลรักษาผู้ป่วย การจัดส่งเวชภัณฑ์ การทำงานร่วมกับชุมชน และการเตรียมความพร้อมข้ามพรมแดน 6

มาตรการเหล่านี้จำเป็นอย่างยิ่ง เพราะไม่ต้องอาศัยสมมติฐานว่าวัคซีนจะป้องกันข้ามสายพันธุ์ได้ การค้นหาผู้ป่วยให้เร็ว ดูแลผู้ป่วยอย่างปลอดภัย ติดตามผู้สัมผัส เสริมมาตรการป้องกันและควบคุมการติดเชื้อ รวมถึงจัดการฝังศพอย่างปลอดภัยและให้เกียรติ ล้วนเป็นเครื่องมือหลักในการตัดวงจรการแพร่เชื้อ

WHO รายงานว่า ณ วันที่ 26 สิงหาคม สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโกมีผู้ป่วยยืนยัน 5,794 ราย และผู้เสียชีวิต 2,786 ราย คิดเป็นอัตราป่วยตายเบื้องต้น 48.1% 5 ตัวเลขนี้สะท้อนว่าไม่อาจฝากความหวังไว้กับผลของวัคซีนที่ยังไม่พิสูจน์ และไม่ควรชะลอมาตรการควบคุมโรคที่พิสูจน์แล้วระหว่างรอผลการทดลอง

สรุป: ลงมือป้องกัน พร้อมหาคำตอบทางวิทยาศาสตร์

แนวทางของ WHO ไม่ใช่การเลือกระหว่าง “ปฏิบัติการ” กับ “การวิจัย” แต่เป็นยุทธศาสตร์สองทาง ได้แก่

• ให้ Ervebo แก่บุคลากรแนวหน้าและบุคลากรสาธารณสุข ซึ่งมีความเสี่ยงสัมผัสเชื้อสูงมาก
• ทำการทดลองระยะที่ 3 เพื่อตอบให้ชัดว่า วัคซีนที่พัฒนาสำหรับไวรัสอีโบลาซาอีร์ป้องกันไวรัสบุนดิบูจิโอในมนุษย์ได้อย่างมีนัยสำคัญหรือไม่
• ดำเนินมาตรการควบคุมโรคที่พิสูจน์แล้วอย่างต่อเนื่อง ระหว่างประเมินวัคซีนและยารักษา

แนวทางนี้เปิดโอกาสให้ Ervebo อาจมีประโยชน์ต่อการระบาดครั้งนี้ โดยไม่กล่าวอ้างเกินหลักฐานว่า วัคซีนที่พิสูจน์ผลกับไวรัสอีโบลาซาอีร์แล้ว ได้รับการพิสูจน์ว่าสามารถป้องกันโรคจากไวรัสบุนดิบูจิโอได้แล้วเช่นกัน 2022