อาเซียนหนุนแผนแบ่งเชื้อเพลิง แต่ยังไม่มีกลไกรับมือวิกฤตน้ำมันฮอร์มุซทันที

อาเซียนออกจากเซบูพร้อมสัญญาณทางการเมือง มากกว่ากลไกฉุกเฉินที่พร้อมกดใช้ได้ทันที ในการประชุมสุดยอดวันที่ 8 พฤษภาคม 2569 ที่ฟิลิปปินส์ ผู้นำเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เรียกร้องให้เร่งให้สัตยาบันกรอบแบ่งปันเชื้อเพลิงระดับภูมิภาค แต่การประชุมจบลงโดยยังไม่มีแผนรับมือเร่งด่วนต่อผลกระทบจากวิกฤตตะวันออกกลางและการหยุดชะงักที่ช่องแคบฮอร์มุซ

ประเด็นสำคัญอยู่ตรงช่องว่างนี้: อาเซียนแสดงความเป็นหนึ่งเดียวว่าต้องเตรียมพร้อมรับภาวะเชื้อเพลิงตึงตัว แต่ในระยะสั้นภาระป้องกันแรงกระแทกยังตกอยู่กับรัฐบาลแต่ละประเทศเป็นหลัก ขณะที่กรอบระดับภูมิภาคยังอยู่ระหว่างตกลงรายละเอียด

ที่ประชุมตกลงอะไรจริง ๆ

ผลลัพธ์ที่ชัดที่สุดคือคำเรียกร้องให้เดินหน้าเร็วขึ้นกับกรอบแบ่งปันเชื้อเพลิงของภูมิภาค ผู้นำอาเซียนย้ำว่าเรื่องนี้เร่งด่วน เพราะภูมิภาคพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันสูง และจึงเปิดรับความเสี่ยงจากการหยุดชะงักของอุปทานที่เชื่อมโยงกับฮอร์มุซ

อย่างไรก็ตาม ที่ประชุมยังไม่ได้แปลงกรอบดังกล่าวให้เป็นเครื่องมือรับวิกฤตที่ใช้งานได้ทันที รายงานข่าวระบุว่า มาร์กอส ประธานอาเซียนกล่าวว่ากลไกของแผนแบ่งปันน้ำมันยังไม่ตกลงกัน พูดอีกอย่างคือ อาเซียนออกจากเซบูพร้อมคำมั่นว่าจะเร่งให้สัตยาบัน ไม่ใช่สวิตช์ฉุกเฉินที่สามารถเปิดใช้ได้ทันที

ทำไมฮอร์มุซจึงครองวาระการประชุม

แรงกระแทกด้านพลังงานจากตะวันออกกลางขึ้นมาอยู่กลางเวที เพราะเศรษฐกิจเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จำนวนมากพึ่งพาการนำเข้าเชื้อเพลิง และเปราะบางต่อค่าพลังงานกับค่าขนส่งที่สูงขึ้น รายงานอ้าง Reuters ระบุว่า อาเซียนเป็นกลุ่ม 11 ประเทศ มีประชากรเกือบ 700 ล้านคน และเป็นหนึ่งในภูมิภาคที่ได้รับผลกระทบหนัก หลังสงครามอิหร่านทำให้ช่องแคบฮอร์มุซถูกปิดและบีบอุปทานพลังงาน

ผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่ที่น้ำมัน Ma. Theresa Lazaro รัฐมนตรีต่างประเทศฟิลิปปินส์ ซึ่งเป็นประธานการประชุมรัฐมนตรีต่างประเทศอาเซียนที่เซบู กล่าวว่า ความขัดแย้งได้กระทบการไหลเวียนของพลังงาน เส้นทางการค้า และห่วงโซ่อุปทานอาหารทั่วกลุ่ม อีกทั้งยังส่งผลต่อการขนส่ง การท่องเที่ยว และพลเมืองอาเซียนในเอเชียตะวันตก การประชุมระดับรัฐมนตรีก่อนหน้าการประชุมผู้นำจึงให้ความสำคัญกับการเสริมความมั่นคงทางพลังงานและความมั่นคงทางอาหารด้วย

รัฐบาลในภูมิภาคกำลังทำอะไรอยู่

เมื่อยังไม่มีแผนฉุกเฉินระดับอาเซียนที่ประกาศใช้ทันที การรับมือระยะสั้นจึงเป็นมาตรการระดับชาติและมาตรการเชิงปฏิบัติเป็นส่วนใหญ่ Anadolu รายงานว่า รัฐบาลเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กำลังเร่งจำกัดผลกระทบ โดยยกตัวอย่างฟิลิปปินส์ที่เข้าสู่ภาวะเตรียมพร้อมฉุกเฉินด้านพลังงาน และการผลักดันการทำงานทางไกลในเวียดนามกับไทยเพื่อลดแรงกดดันจากการหยุดชะงักดังกล่าว

มาตรการเหล่านี้มองได้เป็น 3 กลุ่มใหญ่:

• ลดความต้องการใช้น้ำมันเท่าที่ทำได้: การผลักดันให้ทำงานทางไกลในเวียดนามและไทยสะท้อนความพยายามลดการเดินทางและการใช้เชื้อเพลิงในช่วงที่ตลาดตึงตัว
• ทำให้สินค้าจำเป็นยังไหลเวียน: รัฐมนตรีเศรษฐกิจอาเซียนให้คำมั่นว่าจะรักษาการค้าให้เดินต่อ หลีกเลี่ยงการห้ามส่งออกสินค้าจำเป็น และเพิ่มความร่วมมือด้านพลังงาน อาหาร และห่วงโซ่อุปทาน
• กันไม่ให้ต้นทุนลุกลามถึงครัวเรือนมากขึ้น: รัฐมนตรีเตือนว่าค่าน้ำมันและค่าขนส่งที่สูงขึ้นกำลังกดดันระบบอาหารและค่าใช้จ่ายของครัวเรือน จึงทำให้ความทนทานของอาหารและซัพพลายเชนกลายเป็นส่วนหนึ่งของคำตอบด้านพลังงาน

อีกทางหนึ่งคือการทูต

ท่าทีสาธารณะของอาเซียนยังเน้นการลดความตึงเครียด ในเดือนเมษายน รัฐมนตรีต่างประเทศอาเซียนเรียกร้องให้สหรัฐฯ และอิหร่านเดินหน้าเจรจาต่อ เพื่อไปสู่การยุติความขัดแย้งอย่างถาวรและสร้างเสถียรภาพระยะยาวในภูมิภาค AJP ยังรายงานว่าอาเซียนเรียกร้องทางออกถาวรและการฟื้นคืนเส้นทางเดินเรือที่ปลอดภัยผ่านช่องแคบฮอร์มุซ

เส้นทางการทูตนี้สอดคล้องกับผลประชุมที่ยังจำกัด: อาเซียนพยายามแสดงเอกภาพ ลดความเสียหายทางเศรษฐกิจ และผลักดันให้การเดินเรือปลอดภัยกลับมา แต่จากรายงานที่มีอยู่ ยังไม่เห็นว่ากลุ่มกำลังก้าวไปสู่บทบาทด้านความมั่นคงโดยตรงเหนือฮอร์มุซ

ต้องจับตาอะไรต่อ

บททดสอบหลังการประชุมเซบูมี 3 เรื่อง:

1. การให้สัตยาบัน: ประเทศสมาชิกจะอนุมัติกรอบแบ่งปันเชื้อเพลิงระดับภูมิภาคได้เร็วเพียงใด
2. กลไกปฏิบัติจริง: อาเซียนจะตกลงได้หรือไม่ว่าแผนแบ่งปันน้ำมันจะทำงานอย่างไร เพราะมีรายงานว่ากลไกนี้ยังไม่ลงตัว
3. ความทนทานในประเทศ: มาตรการภายในประเทศ คำมั่นว่าจะเปิดการค้า และการวางแผนพลังงานจะช่วยประคองต้นทุนขนส่ง อาหาร และค่าใช้จ่ายครัวเรือนได้แค่ไหน ระหว่างที่ระบบระดับภูมิภาคยังไม่แล้วเสร็จ

สรุปคือ อาเซียนไม่ได้มองข้ามช็อกจากน้ำมันฮอร์มุซ แต่ก็ยังไม่ได้มีแผนฉุกเฉินทันทีเช่นกัน ผลประชุมครั้งนี้ผลักดันกรอบแบ่งปันเชื้อเพลิง ส่วนแนวป้องกันในระยะใกล้ยังอยู่ที่แผนฉุกเฉินของแต่ละประเทศ การลดอุปสงค์เชื้อเพลิง การรักษาการค้าให้เปิดอยู่ และการทูต