อิรักเร่งเปิดทางส่งออกน้ำมันใหม่ เลี่ยงช่องแคบฮอร์มุซด้วยแผนชั่วคราว 3 เดือน

อิรักกำลังพยายามแก้ปัญหา “มีน้ำมันแต่ส่งออกไม่ได้” หลังความขัดแย้งในภูมิภาคทำให้การขนส่งผ่านช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเป็นเส้นทางเดินเรือสำคัญของอ่าวเปอร์เซียหยุดชะงัก

คณะรัฐมนตรีอิรักอนุมัติ กลไกชั่วคราวระยะเวลา 3 เดือน เริ่มวันที่ 1 กันยายน เปิดทางให้บริษัทเฉพาะทางของอิรักและบริษัทระหว่างประเทศเข้ามาช่วยทำตลาดและส่งออกน้ำมันดิบผ่านหลายช่องทาง เป้าหมายสำคัญคือเพิ่มความยืดหยุ่นในการขายและขนส่งน้ำมัน โดยไม่ต้องพึ่งพาเส้นทางเดินเรือเดียวเป็นหลัก

ทำไมอิรักต้องรีบหาทางออก

อิรักเป็นหนึ่งในประเทศผู้ผลิตน้ำมันในอ่าวที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุดจากการหยุดชะงักของช่องแคบฮอร์มุซ เนื่องจากมีเส้นทางเลี่ยงที่จำกัด เช่นเดียวกับคูเวต รายได้จากการส่งออกน้ำมันโดยประมาณของทั้งสองประเทศลดลงราวสามในสี่เมื่อเทียบกับปีก่อนในเดือนมีนาคม ตามการวิเคราะห์ของ Reuters

รายงานอื่นระบุว่าการส่งออกน้ำมันดิบของอิรักลดลง 75% ในเดือนสิงหาคม ขณะที่การวิเคราะห์อีกชิ้นประเมินว่าการส่งออกลดลงมากกว่า 80% และรายได้จากน้ำมันรายเดือนลดจากประมาณ 7,000 ล้านดอลลาร์ เหลือราว 1,000 ล้านดอลลาร์ในเดือนเมษายน ตัวเลขแตกต่างกันไปตามช่วงเวลาและแหล่งข้อมูล แต่ภาพรวมตรงกันว่า การเดินเรือที่หยุดชะงักทำให้รัฐบาลอิรักเข้าถึงรายได้หลักของประเทศได้ยากขึ้นอย่างฉับพลัน

สำหรับเศรษฐกิจที่พึ่งพารายได้จากการขายน้ำมันดิบ การหาเส้นทางส่งออกกลับมาใช้งานจึงเป็นภารกิจเร่งด่วนด้านการคลัง แผน 3 เดือนนี้มุ่งแก้ปัญหาด้วยการเปิดทางให้รัฐบาลทำงานกับคู่ค้าหลายรายและใช้จุดส่งออกหลายแห่ง แทนการรอให้เส้นทางเดินเรือในอ่าวกลับมาเป็นปกติ

กลไก 3 เดือนทำงานอย่างไร

ภายใต้คำสั่งของคณะรัฐมนตรี อิรักสามารถทำสัญญาระยะเวลา 3 เดือนนับจากวันที่ 1 กันยายนกับบริษัทเฉพาะทางทั้งในประเทศและต่างประเทศ บริษัทเหล่านี้จะช่วยทำตลาดและส่งออกน้ำมันดิบอิรักผ่านช่องทางต่าง ๆ

อย่างไรก็ตาม กรุงแบกแดดยังไม่ได้เปิดเผยชื่อบริษัท ปริมาณน้ำมันที่จะแบ่งให้แต่ละราย หรือเส้นทางที่จะใช้โดยละเอียด ดังนั้นมาตรการนี้จึงเป็น กรอบที่เปิดทางให้ดำเนินการ มากกว่าจะเป็นตารางส่งออกที่ประกาศรายละเอียดครบถ้วนแล้ว

ความแตกต่างนี้มีความสำคัญ เพราะการอนุมัติข้อตกลงทางการค้าหรือเส้นทางไม่ได้หมายความว่าจะมีความจุของท่อส่งเพิ่มขึ้นทันที หรือรับประกันว่าเรือบรรทุกน้ำมันจะสามารถเข้าเทียบท่าและเดินทางออกได้จริง ผลลัพธ์ระยะสั้นจะขึ้นอยู่กับว่าเส้นทางใดเปิดใช้งานได้ มีศักยภาพรองรับน้ำมันมากเพียงใด และผู้ซื้อกับบริษัทเดินเรือพร้อมใช้เส้นทางเหล่านั้นหรือไม่

เส้นทางผ่านตุรกีคือทางเลือกที่ชัดเจนที่สุดในระยะใกล้

ทางเลือกที่เป็นรูปธรรมที่สุดของอิรักในขณะนี้คือเส้นทางภาคเหนือผ่านตุรกี ทั้งสองประเทศลงนามข้อตกลงระยะเวลา 1 ปีเพื่อคงการใช้งานท่อส่งน้ำมันดิบอิรัก–ตุรกี ซึ่งมุ่งหน้าไปยังท่าเรือเจย์ฮานบนชายฝั่งทะเลเมดิเตอร์เรเนียนของตุรกี ข้อตกลงกำหนดปริมาณการไหลขั้นต่ำที่ 750,000 บาร์เรลต่อวัน

เส้นทางนี้ทำให้น้ำมันอิรักเข้าถึงทะเลเมดิเตอร์เรเนียนได้โดยไม่ต้องผ่านช่องแคบฮอร์มุซ ก่อนหน้านี้มีแผนเพิ่มการไหลผ่านเครือข่ายท่อส่งเคอร์คุก–เจย์ฮาน จากประมาณ 220,000 บาร์เรลต่อวันเป็นราว 770,000 บาร์เรลต่อวันภายในเวลา 2 เดือนครึ่ง

อย่างไรก็ดี เส้นทางดังกล่าวไม่ใช่สิ่งทดแทนระบบส่งออกทางใต้ของอิรักได้ทั้งหมด แต่ควรมองว่าเป็นช่องทางเสริมที่มีความสำคัญ เพราะสามารถช่วยนำกำลังการส่งออกบางส่วนกลับมา และลดความเสี่ยงที่น้ำมันอิรักทั้งหมดจะต้องออกจากประเทศผ่านเส้นทางเดินเรือที่มีจุดเปราะบางเดียวกัน

สองเส้นทางตะวันตกคือแผนระยะยาว

นอกจากการเร่งใช้เส้นทางผ่านตุรกีแล้ว แบกแดดยังเดินหน้าพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานเพื่อกระจายความเสี่ยงในระยะยาว โดยมีแนวทางสำคัญ ได้แก่

• บาสรา–ฟิชคาบูร์: โครงการท่อส่งที่เสนอให้เชื่อมแหล่งน้ำมันทางภาคใต้ของอิรักกับฟิชคาบูร์ใกล้ชายแดนตุรกี และอาจเชื่อมต่อเข้ากับระบบส่งออกไปยังเจย์ฮาน
• ฮาดีษา–บานิยาส: เส้นทางที่เสนอให้ลากจากอิรักตะวันตก ผ่านซีเรียไปยังท่าเรือบานิยาสบนชายฝั่งทะเลเมดิเตอร์เรเนียน โดยอิรักและซีเรียได้ลงนามบันทึกความเข้าใจเพื่อเดินหน้าโครงการ

โครงการเหล่านี้ยังไม่ควรถูกนับเป็นกำลังการส่งออกที่พร้อมใช้งานในทันที เส้นทางอิรัก–ซีเรียยังอยู่ในระยะเริ่มต้น และแหล่งข่าวที่ Reuters อ้างระบุว่าอาจต้องใช้เวลาก่อสร้างประมาณ 4 ปี พร้อมเงินลงทุนอย่างน้อย 15,000 ล้านดอลลาร์

ขณะเดียวกัน ข้อตกลงเบื้องต้นเพื่อศึกษาทางเลือกเชิงยุทธศาสตร์เป็นเพียงขั้นตอนการจัดทำการศึกษาความเป็นไปได้ทางเทคนิคและการเงิน ยังไม่ได้ก่อให้เกิดข้อผูกพันทางการเงินหรือสัญญาเชิงพาณิชย์ขั้นสุดท้าย

ส่งน้ำมันไปทางใหม่ ไม่ได้แปลว่าผลิตเพิ่ม

สาระหลักของกลไกชั่วคราวนี้คือการเปลี่ยนแปลง สถานที่และวิธีการทำตลาดกับขนส่งน้ำมันดิบอิรัก ไม่ใช่การประกาศเพิ่มเป้าหมายการผลิตน้ำมันของประเทศ

ประเด็นนี้สำคัญ เพราะอิรักรายงานว่าการส่งออกเฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 2 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนสิงหาคม ขณะที่รัฐบาลกำลังเดินหน้าโครงการเส้นทางส่งออกใหม่ หากปริมาณการส่งออกฟื้นตัว ตัวเลขดังกล่าวอาจสะท้อนการนำปริมาณน้ำมันเดิมกลับมาส่งออกหรือเปลี่ยนเส้นทางขนส่ง มากกว่าจะหมายถึงการผลิตจากแหล่งน้ำมันเพิ่มขึ้น

ในทางปฏิบัติ แบกแดดกำลังแก้ปัญหา 2 ระดับพร้อมกัน

1. ปัญหาเฉพาะหน้า: หาเส้นทางและจุดส่งออกที่ยังใช้งานได้เพียงพอ เพื่อขายและขนส่งน้ำมันระหว่างที่การเดินเรือผ่านฮอร์มุซยังถูกรบกวน
2. ปัญหาเชิงโครงสร้าง: สร้างท่อส่งและทางเลือกด้านท่าเรือให้มากพอ เพื่อไม่ให้การปิดเส้นทางเดินเรือเพียงแห่งเดียวตัดอิรักออกจากตลาดน้ำมันโลกอีกครั้ง

ท่าทีของแบกแดดที่ยืนยันการปฏิบัติตามข้อจำกัดการผลิตของ OPEC+ จึงช่วยแยกให้เห็นชัดว่า นโยบายนี้เน้นการ เปลี่ยนเส้นทางและรูปแบบการขายน้ำมันที่ได้รับอนุญาตอยู่แล้ว ไม่ใช่การเพิ่มเพดานการผลิตเพื่อชดเชยปัญหาการส่งออก

กลไกที่เริ่มในเดือนกันยายนช่วยรับมือกับปัญหาเฉพาะหน้าได้อย่างรวดเร็วแต่มีอายุจำกัด ข้อตกลงกับตุรกีเป็นช่องทางระยะใกล้ที่มีรายละเอียดชัดเจนที่สุด ส่วนโครงการฟิชคาบูร์และบานิยาสคือความพยายามระยะยาวในการลดการพึ่งพาการขนส่งน้ำมันผ่านอ่าวและช่องแคบฮอร์มุซ