หยุดยิงสหรัฐฯ-อิหร่านสะดุด หลังทรัมป์ปฏิเสธข้อเสนอ ‘ฮอร์มุซก่อน’ ของอิหร่าน

แรงกดดันบนโต๊ะยังไม่เปลี่ยน อิหร่านยังถืออิทธิพลเหนือช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งรายงานหลายแห่งระบุว่าเป็นเส้นทางสำคัญของการขนส่งน้ำมันและก๊าซโลก ขณะที่สหรัฐฯ คงการปิดล้อมท่าเรืออิหร่าน . ช่องแคบนี้จึงเป็นจุดเสี่ยง เพราะการสะดุดของการเดินเรือทำให้การค้าและการขนส่งในอ่าวเปอร์เซียชะลอ พร้อมดันความกังวลเรื่องราคาพลังงาน .

ทำไมทรัมป์ปฏิเสธข้อเสนอของอิหร่าน

คำตอบอยู่ที่สิ่งที่จะ “แลก” กันก่อน รายงาน Reuters ที่ Al-Monitor นำเสนอระบุว่า อิหร่านเสนอให้เปิดการเดินเรือในช่องแคบฮอร์มุซและยุติการปิดล้อมของสหรัฐฯ ต่ออิหร่าน โดยเก็บการเจรจาเรื่องโครงการนิวเคลียร์ไว้ภายหลัง . รายงานต่อมาระบุว่า ทรัมป์ต้องการให้อิหร่านลดกิจกรรมนิวเคลียร์ครั้งใหญ่ ขณะที่อิหร่านผลักดันข้อตกลงเริ่มต้นที่แคบกว่า คือเปิดฮอร์มุซและยกเลิกการปิดล้อมก่อน แล้วค่อยเจรจาประเด็นใหญ่ตามมา .

พูดให้สั้นคือ เตหะรานเสนอ “ฮอร์มุซก่อน” แต่วอชิงตันต้องการแพ็กเกจแบบ “นิวเคลียร์ก่อน” มากกว่า แม้เจ้าหน้าที่จะบอกว่าข้อเสนอล่าสุดของอิหร่านมีสัมปทานบางส่วนด้านนิวเคลียร์ แต่ทรัมป์มองว่ายังไม่พอและเรียกเอกสารนั้นว่า “garbage” . ข้อเสนอของสหรัฐฯ เองถูกระบุว่าผูก 3 เรื่องเข้าด้วยกัน คือยุติสงคราม เปิดช่องแคบฮอร์มุซ และลดโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่าน .

ช่องแคบฮอร์มุซ: จุดคอขวดที่กลายเป็นชิปต่อรอง

ฮอร์มุซไม่ใช่แค่ตำแหน่งในแผนที่ แต่เป็นชิปต่อรองหลักของการเจรจาหยุดยิง ข้อเสนอที่มีรายงานว่าอิหร่านยื่นจะเปิดการเดินเรือที่นั่น แลกกับการยุติการปิดล้อมของสหรัฐฯ และเลื่อนการคุยเรื่องนิวเคลียร์ออกไป . ฝั่งสหรัฐฯ พยายามผูกประเด็นเหล่านี้ไว้ด้วยกัน เพื่อไม่ให้การผ่อนคลายด้านการเดินเรือเกิดขึ้นโดยไม่มีคำมั่นด้านนิวเคลียร์ที่แข็งแรงกว่าเดิม .

นี่คือเหตุผลที่ช่องแคบเดียวกันอาจเป็นได้ทั้งประตูสู่ข้อตกลงจำกัดวง หรือชนวนยกระดับความขัดแย้ง อิหร่านเตือนว่าปฏิบัติการของสหรัฐฯ เพื่อคุ้มกันหรือแทรกแซงการเดินเรือในฮอร์มุซอาจถูกมองว่าเป็นการละเมิดหยุดยิง . ขณะเดียวกัน รายงานของสหรัฐฯ ระบุว่าทางตันเรื่องฮอร์มุซและการยิงตอบโต้ล่าสุดอาจทำให้สงครามลุกลาม และยืดวิกฤตราคาพลังงานที่เกิดจากความขัดแย้ง .

ปมใหญ่ยังเป็นนิวเคลียร์

แฟ้มนิวเคลียร์คือส่วนที่ทั้งสองฝ่ายยังต่อกันไม่ติด เจ้าหน้าที่ระบุว่าข้อเสนอล่าสุดของอิหร่านมีสัมปทานบางส่วนเกี่ยวกับโครงการนิวเคลียร์ที่เป็นข้อพิพาท . แต่ทรัมป์ต้องการการถอยครั้งใหญ่ ขณะที่อิหร่านพยายามเลื่อนการเจรจานิวเคลียร์เชิงลึกออกไปหลังจากได้ข้อตกลงเฉพาะเรื่องฮอร์มุซและการปิดล้อมก่อน .

รายงานก่อนหน้านี้เกี่ยวกับกรอบข้อเสนอที่กว้างกว่าของสหรัฐฯ ระบุว่าแพ็กเกจหนึ่งรวมทั้งการผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตร การลดโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่าน ข้อจำกัดด้านขีปนาวุธ และการเปิดช่องแคบฮอร์มุซ . ภาพนี้สะท้อนว่าปัญหาไม่ใช่ไม่มีหัวข้อให้เจรจา แต่คือทั้งสองฝ่ายต้องการเรียงลำดับหัวข้อเหล่านั้นไม่เหมือนกัน

ทางเลือกทางทหารที่ถูกพูดถึง

จากรายงานที่มีอยู่ ยังไม่เห็นสัญญาณว่ามีคำสั่งทางทหารขั้นสุดท้ายจากสหรัฐฯ แล้ว แต่ทางเลือกที่ปรากฏในรายงานสาธารณะมีหลายระดับ:

• คงการปิดล้อมไว้ต่อไป ทรัมป์กล่าวว่าสหรัฐฯ จะหยุดความพยายามชั่วคราวในการนำเรือที่ติดค้างออกจากช่องแคบฮอร์มุซเพื่อเปิดเวลาให้ทำข้อตกลง แต่การปิดล้อมท่าเรืออิหร่านจะยังคงอยู่ .
• เริ่มหรือขยายการคุ้มกันเรือผ่านฮอร์มุซ ทรัมป์เคยกล่าวว่าสหรัฐฯ จะเริ่มคุ้มกันหรือนำเรือผ่านทางน้ำที่ถูกปิดกั้น ขณะที่อิหร่านเตือนว่าจะถือว่าการแทรกแซงของสหรัฐฯ ในช่องแคบเป็นการละเมิดหยุดยิง .
• กลับมาโจมตีหากการทูตล้มเหลว ทรัมป์เตือนว่าการโจมตีอาจกลับมา หากไม่มีข้อตกลง โดยยังคงการปิดล้อมไว้ระหว่างนั้น . อีกรายงานระบุว่าเขาขู่ยกระดับเพิ่มเติม หากอิหร่านไม่ตอบรับแผนสันติภาพของสหรัฐฯ ในทางบวก .
• พิจารณาการโจมตีจำกัดหรือเป้าหมายโครงสร้างพื้นฐาน India Today รายงานว่านักวางแผนของสหรัฐฯ อาจเล็งเป้าโครงสร้างพื้นฐานของอิหร่านหากหยุดยิงพังลง พร้อมระบุคำเตือนว่าการกระทำเช่นนั้นอาจทำให้ความขัดแย้งบานปลายและกระทบเศรษฐกิจโลก . ส่วน Economic Times อ้างรายงานของ Wall Street Journal ว่ามีการชั่งน้ำหนักการโจมตีแบบจำกัด แต่ก็ระบุด้วยว่า Reuters ยังไม่สามารถตรวจสอบรายงานดังกล่าวได้ทันที .

ภาพรวมคือการกดดันด้วยกำลัง: วอชิงตันยังมีเครื่องมือทั้งการปิดล้อม การผลักดันการเดินเรือผ่านฮอร์มุซ หรือการโจมตี ส่วนเตหะรานยังใช้ฮอร์มุซเป็นจุดบีบ และอาจตีความความเคลื่อนไหวของกองทัพเรือสหรัฐฯ ว่าเป็นการละเมิดหยุดยิง .

ทริปจีนของทรัมป์เกี่ยวข้องอย่างไร

การเดินทางไปจีนของทรัมป์ไม่ได้ถูกระบุในรายงานว่าเป็นเงื่อนไขอย่างเป็นทางการของการเจรจาสหรัฐฯ-อิหร่าน ความเกี่ยวข้องคือเรื่อง “จังหวะเวลา” รายงานหลายชิ้นระบุว่าทางตันกับอิหร่านเกิดขึ้นก่อนทริปจีนของทรัมป์ . อีกด้านหนึ่ง รัฐมนตรีต่างประเทศอิหร่าน อับบาส อารักชี พบกับหวัง อี้ รัฐมนตรีต่างประเทศจีนในกรุงปักกิ่งระหว่างช่วงหยุดยิง ตามรายงานที่อ้างสำนักข่าวซินหัว .

จังหวะนี้ทำให้การยกระดับความตึงเครียดซับซ้อนขึ้น เพราะหากสหรัฐฯ กลับมาโจมตีหรือเผชิญหน้าทางทะเล เหตุการณ์จะเกิดขึ้นในขณะที่วิกฤตฮอร์มุซถูกมองว่าเสี่ยงต่อสงครามที่กว้างขึ้นและความปั่นป่วนด้านพลังงานโลกอยู่แล้ว . การรออาจเปิดพื้นที่ให้อิหร่านปรับข้อเสนอ แต่ก็ปล่อยให้ฮอร์มุซและการปิดล้อมของสหรัฐฯ เป็นแรงกดดันที่ยังไม่คลี่คลาย . รายงานที่มีอยู่ไม่ได้ชี้ว่าทรัมป์ตัดสินใจเลื่อนการใช้กำลังเพราะจีน เพียงแต่ชี้ว่าการตัดสินใจกำลังมาถึงในจังหวะทางการทูตที่ไม่สะดวกนัก

จับตาอะไรต่อ

สัญญาณสำคัญต่อไปคือจะมีฝ่ายใดยอมขยับเรื่อง “ลำดับก่อนหลัง” หรือไม่ หากอิหร่านยอมรับภาษาที่ให้น้ำหนักกับการถอยโครงการนิวเคลียร์เร็วขึ้น การทูตยังมีทางไปต่อ หากวอชิงตันยอมรับดีลแบบเป็นขั้นตอนที่เริ่มจากฮอร์มุซก่อน ช่องแคบอาจเปิดได้เร็วกว่าเดิม แต่ข้อพิพาทนิวเคลียร์จะยังถูกยกไปไว้ภายหลัง .

หากไม่มีฝ่ายใดยอมถอย จุดกดดันที่น่าจับตาคือการปิดล้อม การคุ้มกันเรือ และคำขู่กลับมาโจมตี . ตอนนี้การหยุดยิงจึงยังมีชีวิตอยู่ในความหมายที่แคบมาก: ช่องทางการทูตยังเปิด แต่ข้อตกลงหลักยังไม่ลงตัว