นักวิจัยจากมหาวิทยาลัย Flinders ได้แก่ Tim Hibberd, Hayley Rhodes และ Nick J. Spencer เสนอว่า ระบบประสาทลำไส้ (enteric nervous system หรือ ENS) ซึ่งเป็นเครือข่ายประสาทในทางเดินอาหาร อาจเกิดขึ้นก่อนสมองในประวัติศาสตร์วิวัฒนาการ ส่วนสมองอาจพัฒนาขึ้นภายหลัง โดยช่วงแรกมีบทบาทช่วยให้สิ่งมีชีวิตตอบสนองต่อความต้องการด้านการหาและรับพลังงานของลำไส้
1
39
แนวคิดนี้ชวนให้กลับมาถามว่า ลำไส้ควรถูกมองเป็นเพียง “สมองที่สอง” หรือไม่ แต่ผู้วิจัยเสนอเรื่องนี้ในฐานะการตีความหลักฐานด้านสรีรวิทยาและวิวัฒนาการ ไม่ใช่ลำดับเหตุการณ์ที่มีการทดลองใหม่พิสูจน์โดยตรง
ทำไมจึงมีการเสนอแนวคิด “ลำไส้มาก่อน”
ระบบประสาทลำไส้ไม่ได้เป็นแค่ส่วนที่รอรับคำสั่งจากสมอง แต่มีวงจรประสาทของตัวเอง ซึ่งช่วยควบคุมการหดและคลายตัวของกล้ามเนื้อในลำไส้ ทำให้ระบบย่อยอาหารมีความสามารถในการควบคุมการเคลื่อนไหวเฉพาะที่ได้ระดับหนึ่ง
43
48
งานวิจัยของ Spencer และคณะในหนูยังเชื่อมโยงการทำงานที่ประสานกันของวงจรประสาทในลำไส้ กับการเคลื่อนผ่านของสิ่งต่าง ๆ ในลำไส้ใหญ่ ผลงานนี้ช่วยแสดงให้เห็นว่า ENS จัดการการเคลื่อนไหวที่ซับซ้อนได้ แต่ไม่ได้บอกด้วยตัวเองว่า ENS หรือสมองเกิดขึ้นก่อนในวิวัฒนาการ
42
งานวิจัยอื่น ๆ ยังศึกษาการเชื่อมต่อระหว่างกิจกรรมของระบบประสาทลำไส้กับระบบประสาทส่วนอื่น เช่น รีเฟล็กซ์ของระบบประสาทซิมพาเทติกที่เกี่ยวข้องกับ ENS และปลายประสาทรับความรู้สึกที่เชื่อมโยงโครงสร้างในลำไส้ใหญ่กับแกนลำไส้–สมอง หลักฐานเหล่านี้แสดงตัวอย่างของการสื่อสารระหว่างวงจรประสาทในลำไส้กับส่วนอื่นของระบบประสาท ไม่ได้หมายความว่าลำไส้ทำงานแยกขาดจากระบบอื่นโดยสิ้นเชิง
44
45
เมื่อนำหลักฐานด้านการทำงานเหล่านี้มาพิจารณาร่วมกัน จึงเกิดคำถามได้ว่าเราอาจต้องมองวิวัฒนาการของระบบประสาทจากมุมของลำไส้ด้วยหรือไม่ ข้อเสนอหลักที่มหาวิทยาลัย Flinders สรุปไว้คือ สมองอาจวิวัฒนาการขึ้นภายหลังเพื่อช่วยตอบสนองความต้องการของลำไส้
1
สิ่งที่หลักฐานยังยืนยันไม่ได้
สิ่งสำคัญคือการแยก ความสามารถของ ENS ในปัจจุบัน ออกจาก ลำดับการวิวัฒนาการในอดีต การที่วงจรประสาทในลำไส้ควบคุมการเคลื่อนไหวได้ แสดงถึงความสำคัญของวงจรเหล่านี้ต่อการทำงานของร่างกาย แต่ยังไม่ยืนยันว่ามันเกิดขึ้นก่อนสมอง หรือการหาและรับพลังงานเป็นเหตุผลดั้งเดิมที่ทำให้สมองวิวัฒนาการขึ้น
รายงานระบุว่าบทความของนักวิจัยเป็นบทความแสดงความเห็น ซึ่งอาศัยหลักฐานจากสรีรวิทยาและชีววิทยาวิวัฒนาการ ไม่ใช่รายงานผลการทดลองใหม่ ดังนั้นสิ่งที่บทความนำเสนอคือการประกอบและตีความหลักฐานที่มีอยู่ในมุมใหม่ ไม่ใช่การสังเกตต้นกำเนิดของระบบประสาทโดยตรง
39
ยิ่งไปกว่านั้น สรีรวิทยาของสิ่งมีชีวิตในปัจจุบันเพียงอย่างเดียวไม่สามารถย้อนสร้างลำดับเหตุการณ์เฉพาะเจาะจงในอดีตอันไกลโพ้นได้อย่างแน่ชัด แนวคิดนี้จึงเป็นสมมติฐานที่ชวนให้ทดสอบและถกเถียงต่อ ไม่ใช่ข้อยุติว่าลำไส้เป็น “สมองแรก” อย่างแน่นอน
อาจเปิดคำถามวิจัยใหม่ แต่ยังไม่เปลี่ยนการรักษา
มุมมองที่ให้ความสำคัญกับลำไส้อาจกระตุ้นให้ศึกษาต่อว่า วงจรประสาทในลำไส้เกี่ยวข้องกับการจัดการพลังงานอย่างไร หรือมีบทบาทอย่างไรในภาวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารและเมแทบอลิซึม นอกจากนี้ ยังอาจเป็นแนวทางให้ศึกษาปฏิสัมพันธ์ระหว่างลำไส้กับสมองในโรคต่าง ๆ เช่น พาร์กินสันต่อไป
อย่างไรก็ตาม นี่เป็นเพียงทิศทางที่อาจนำไปวิจัย ไม่ใช่หลักฐานว่าสมมติฐานนี้อธิบายโรคเหล่านั้นได้ หรือระบุได้ว่าโรคเริ่มต้นจากที่ใด แนวคิดดังกล่าวจึงยังไม่ใช่เหตุผลให้ปรับเปลี่ยนการรักษาในทันที ความสำคัญเบื้องต้นอยู่ที่การชวนให้พิจารณาว่า ระบบประสาทลำไส้อาจมีบทบาทสำคัญต่อคำอธิบายเรื่องวิวัฒนาการของระบบประสาท มากกว่าการเป็นเพียง “สมองที่สอง”