อิตาลี–สเปนปะทะเดือด ปมซีตา ผู้อพยพ และอนาคตเชงเกน

ข้อพิพาทระหว่างอิตาลีกับสเปนเป็นการเผชิญหน้าทางการเมืองภายในเขตเชงเกนที่เกิดขึ้นชั่วคราว แต่มีนัยสำคัญต่ออนาคตการเดินทางแบบไร้พรมแดนในยุโรป จุดชนวนคือการหลั่งไหลครั้งใหญ่เข้าสู่ซีตา (Ceuta) ดินแดนปกครองตนเองของสเปนในแอฟริกาเหนือซึ่งมีพรมแดนติดกับโมร็อกโก

สเปนรายงานว่ามีผู้คนราว 72,000 คนข้ามเข้าสู่ซีตาระหว่างวันที่ 30–31 กรกฎาคม ขณะที่รายงานบางสำนักระบุประมาณ 78,000 คน และเจ้าหน้าที่สเปนกล่าวว่าราว 70,000 คนเดินทางกลับโมร็อกโกในเวลาต่อมา เนื่องจากตัวเลขแตกต่างกันมาก ภาพรวมที่รอบคอบที่สุดจึงควรระบุเป็นช่วงประมาณ 72,000–78,000 คน ไม่ใช่ตัวเลขเดียวที่ยุติแล้ว

อิตาลีมองว่าเหตุการณ์นี้สะท้อนความเสี่ยงด้านความมั่นคงและการโยกย้ายถิ่นฐานที่อาจลุกลามไปยังประเทศอื่นในยุโรป ขณะที่สเปนมองว่าท่าทีของโรมไม่สมเหตุสมผลและมีแรงจูงใจทางการเมือง มาตรการที่เกิดขึ้นจริงคือการนำการตรวจชายแดนภายในกลับมาใช้ชั่วคราว ไม่ใช่การขับสเปนออกจากเขตเชงเกนหรือการยุติการเดินทางเสรีระหว่างสองประเทศอย่างถาวร

จุดเริ่มต้นอยู่ที่ซีตา

ซีตาเผชิญการเดินทางเข้ามาจากโมร็อกโกอย่างฉับพลันและมีขนาดใหญ่ผิดปกติ สเปนส่งทหารและตำรวจเพิ่มเติมไปเสริมกำลังในดินแดนดังกล่าว พร้อมเจรจาเรื่องการส่งผู้คนกลับโมร็อกโก โดยระบุว่าผู้ที่ข้ามเข้ามาส่วนใหญ่ได้เดินทางกลับแล้ว

เหตุการณ์นี้กลายเป็นประเด็นระดับสหภาพยุโรปอย่างรวดเร็ว เพราะผู้ที่เข้าสู่ดินแดนสเปนอาจเดินทางต่อไปยังประเทศอื่นในเขตเชงเกนได้ รัฐมนตรีมหาดไทยของสหภาพยุโรปจึงเรียกร้องให้เพิ่มการปราบปรามเครือข่ายลักลอบนำคนเข้าเมือง ทำให้การส่งกลับมีประสิทธิภาพมากขึ้น และร่วมมือใกล้ชิดกับประเทศต้นทางและประเทศทางผ่าน

อิตาลีเริ่มตรวจผู้เดินทางจากสเปน

อิตาลีนำการตรวจชายแดนชั่วคราวสำหรับผู้เดินทางมาจากสเปนกลับมาใช้ โดยมีผลตั้งแต่วันที่ 1 สิงหาคม และกำหนดระยะเวลาเบื้องต้นหนึ่งเดือน มาตรการนี้เน้นการตรวจแบบเจาะจงต่อผู้เดินทางจากประเทศนอกสหภาพยุโรป ไม่ได้ใช้ข้อจำกัดแบบเดียวกันกับพลเมืองสเปนหรือพลเมืองสหภาพยุโรป

รัฐบาลอิตาลีให้เหตุผลว่าเป็นการป้องกันการเดินทางต่อของผู้เข้าเมืองผิดกฎหมายจากซีตา รวมถึงรับมือความเสี่ยงต่อความสงบเรียบร้อยและความมั่นคงภายใน

ในทางการเมือง ผู้นำอิตาลีแสดงท่าทีแข็งกร้าวกว่ามาตรการตรวจเอกสาร นายกรัฐมนตรีจอร์จา เมโลนี รองนายกรัฐมนตรีมัตเตโอ ซัลวินี และรัฐมนตรีต่างประเทศอันโตนิโอ ทายานี เรียกร้องให้ระงับการมีส่วนร่วมของสเปนในเชงเกน หรืออย่างน้อยให้ทบทวนสถานะของสเปนในเขตเดินทางเสรีดังกล่าว

ต่อมา ทายานีปฏิเสธว่าอิตาลีกำลังทำสงครามทางการทูตกับสเปน และกล่าวว่า มาดริดควร “กังวลเรื่องโมร็อกโก” เพราะเขามองว่าต้นตอของปัญหาอยู่ที่นั่น

สเปนตอบโต้ด้วยการตรวจผู้เดินทางจากอิตาลี

หลังอิตาลีปฏิเสธคำขอให้ยกเลิกมาตรการตรวจชายแดน สเปนประกาศตรวจผู้เดินทางทางอากาศและทางทะเลที่มาจากอิตาลี โดยเริ่มวันที่ 8 สิงหาคม และกำหนดสิ้นสุดวันที่ 7 กันยายน

ทะเบียนของคณะกรรมาธิการยุโรประบุว่า สเปนอ้างเหตุผลด้านความสงบเรียบร้อย ความมั่นคงภายใน และการจัดการกระแสผู้อพยพ หลังเกิดการเคลื่อนย้ายผู้คนจากประเทศนอกสหภาพยุโรปในปริมาณมาก รวมถึงความเสี่ยงที่ผู้เดินทางจะเคลื่อนต่อภายในเขตเชงเกน

มาตรการของสเปนมีขอบเขตกว้างกว่าการตรวจแบบเจาะจงที่อิตาลีประกาศในระยะแรก ในวันแรก ตำรวจสเปนตรวจผู้เดินทางประมาณ 200 คนที่สนามบินหลัก 6 แห่ง ตามรายงานของรอยเตอร์

รัฐบาลมาดริดอธิบายว่าการตรวจดังกล่าวเป็นการตอบโต้การตัดสินใจของโรม และเป็นการรับมือแรงกดดันจากการเข้าเมืองผิดกฎหมายที่ยังดำเนินอยู่ ขณะที่ทายานีเรียกมาตรการของสเปนว่า “เข้าใจไม่ได้และยอมรับไม่ได้โดยสิ้นเชิง”

เหตุใดโมร็อกโกจึงเป็นตัวแปรสำคัญ

วิกฤตซีตาทำให้เห็นอย่างชัดเจนว่าการจัดการพรมแดนของยุโรปต้องพึ่งพาความร่วมมือจากโมร็อกโกมากเพียงใด สเปนต้องอาศัยเจ้าหน้าที่โมร็อกโกในการควบคุมพรมแดนและจัดการส่งผู้คนกลับ ขณะที่เจ้าหน้าที่อิตาลีเห็นว่าสหภาพยุโรปควรกดดันและสร้างกรอบความร่วมมือกับประเทศทางผ่านให้เป็นระบบมากขึ้น แทนที่จะมองเหตุการณ์นี้เป็นความล้มเหลวของมาดริดเพียงฝ่ายเดียว

รายงานว่าทางการโมร็อกโกควบคุมตัวผู้ที่พยายามเดินทางไปยังซีตาหลังเหตุการณ์ข้ามพรมแดนครั้งใหญ่ ยิ่งตอกย้ำบทบาทของราบัตในการควบคุมการเคลื่อนย้ายเข้าสู่ดินแดนดังกล่าว

ดังนั้น ข้อพิพาทนี้ไม่ได้เกี่ยวกับผู้เดินทางมาถึงอิตาลีหรือสเปนเท่านั้น แต่ยังเป็นการถกเถียงว่า นโยบายผู้อพยพควรเน้นการผลักภาระการควบคุมไปยังประเทศทางผ่าน การเพิ่มประสิทธิภาพการส่งกลับ หรือการสร้างข้อตกลงร่วมในระดับสหภาพยุโรป

การปะทะกันของสองแนวทางทางการเมือง

รัฐบาลอิตาลีใช้เหตุการณ์นี้ผลักดันแนวทางที่เน้นการยับยั้ง การคุมพรมแดนภายนอกให้เข้มงวดขึ้น และการจำกัดการเข้าเมืองผิดกฎหมาย ทายานียังวิจารณ์แนวทางของนายกรัฐมนตรีเปโดร ซันเชซของสเปนที่มุ่งทำให้ผู้พำนักโดยไม่มีเอกสารจำนวนมากเข้าสู่ระบบอย่างถูกกฎหมาย โดยมองว่าเป็นนโยบายที่ผิดพลาดอย่างร้ายแรง

ในทางกลับกัน รัฐบาลสเปนซึ่งมีแนวทางสายกลางซ้ายปฏิเสธความคิดที่ว่าควรถูกลงโทษหลังเผชิญเหตุฉุกเฉินที่ชายแดน มาดริดตอบสนองด้วยการส่งทหารและตำรวจไปเสริมกำลัง การส่งผู้คนกลับโมร็อกโก และการตรวจผู้เดินทางจากอิตาลีเป็นการตอบโต้

ความขัดแย้งจึงมีทั้งมิติการปฏิบัติและมิติอุดมการณ์ โรมผลักดันนโยบายผู้อพยพยุโรปที่เข้มงวดและมุ่งจัดการนอกพรมแดนมากขึ้น ส่วนมาดริดต่อต้านการถูกกล่าวโทษฝ่ายเดียว และปกป้องแนวทางบริหารจัดการผู้อพยพของตน

นี่คือการสิ้นสุดของเชงเกนหรือไม่

ผลกระทบที่เกิดขึ้นทันทีคือการกลับมาตรวจผู้เดินทางในเส้นทางภายในบางส่วนระหว่างสองประเทศสมาชิกสหภาพยุโรป ซึ่งโดยปกติไม่มีการตรวจชายแดนเป็นกิจวัตรภายใต้ระบบเชงเกน คณะกรรมาธิการยุโรประบุว่ามาตรการของอิตาลีมีผลตั้งแต่วันที่ 1 สิงหาคมถึงวันที่ 1 กันยายน ส่วนมาตรการของสเปนมีผลตั้งแต่วันที่ 8 สิงหาคมถึงวันที่ 7 กันยายน

จุดนี้มีความสำคัญ เพราะหลักฐานที่มีอยู่ยังไม่ชี้ว่าเชงเกนถูกระงับอย่างถาวร หรือสเปนถูกขับออกจากเขตดังกล่าว มาตรการนี้คือการนำการควบคุมชายแดนระดับชาติกลับมาใช้ชั่วคราวภายใต้กรอบกติกาเชงเกน โดยมาตรการของอิตาลีไม่ได้ครอบคลุมพลเมืองสหภาพยุโรปตามคำอธิบายอย่างเป็นทางการ

อย่างไรก็ตาม นัยทางการเมืองมีขนาดใหญ่กว่าผลกระทบต่อการเดินทางในทางปฏิบัติ หากการตรวจจำกัดขอบเขตและสิ้นสุดตามกำหนด เหตุการณ์นี้อาจถูกจดจำว่าเป็นการตอบสนองระยะสั้นต่อวิกฤตที่ไม่ปกติ แต่หากรัฐบาลต่าง ๆ ใช้การตรวจชายแดนตอบโต้กันซ้ำแล้วซ้ำเล่า พรมแดนภายในอาจกลายเป็นเครื่องมือทางการเมืองที่ใช้เป็นเรื่องปกติ และบั่นทอนความเชื่อมั่นต่อการเดินทางเสรี

คำถามใหญ่ของสหภาพยุโรป

ข้อพิพาทซีตาเปิดให้เห็นรอยร้าวเดิมในนโยบายผู้อพยพของยุโรป รัฐบาลแต่ละประเทศต้องการควบคุมพรมแดนของตนเอง แต่การเคลื่อนย้ายผู้คนโดยไม่ผ่านระบบก็สามารถกลายเป็นปัญหาร่วมของทั้งเขตเชงเกนได้อย่างรวดเร็ว รัฐมนตรีของสหภาพยุโรปจึงเน้นการปราบปรามเครือข่ายลักลอบนำคนเข้าเมือง การส่งกลับ และความร่วมมือกับประเทศนอกกลุ่ม

อิตาลีและรัฐบาลที่มีแนวคิดใกล้เคียงกันยังสนับสนุนแนวคิดอย่างศูนย์ส่งกลับที่ได้รับการสนับสนุนจากสหภาพยุโรปในประเทศที่สาม ข้อเสนอลักษณะนี้ยังเป็นที่ถกเถียง เพราะมีคำถามทั้งด้านกฎหมาย สิทธิมนุษยชน และความเป็นไปได้ในการดำเนินงาน

ในระยะสั้น สิ่งที่ต้องจับตาคืออิตาลีและสเปนจะปล่อยให้มาตรการชั่วคราวสิ้นสุดลงตามกำหนด หรือเปลี่ยนให้เป็นความขัดแย้งที่ยืดเยื้อ แม้จุดตรวจจะหายไปในท้ายที่สุด คำถามเรื่องบทบาทของโมร็อกโก ความรับผิดชอบต่อพรมแดนภายนอก การจัดการผู้เข้าเมืองโดยไม่มีเอกสาร และขอบเขตการใช้มาตรการฉุกเฉินของเชงเกน ก็ยังคงอยู่ต่อไป