วิกฤตพลังงานยุโรป: ฮอร์มุซสะดุด ดันค่าน้ำมัน-ค่าไฟ และเพิ่มความเสี่ยงฤดูหนาว

ตลาดพลังงานกำลังส่งแรงกระแทกจากอ่าวเปอร์เซียมายังงบครัวเรือนยุโรปโดยตรง การขนส่งผ่านช่องแคบฮอร์มุซที่ถูกจำกัดทำให้การไหลของน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) ลดลง ดันต้นทุนของน้ำมันดิบ ก๊าซ การขนส่งทางเรือ และเชื้อเพลิงสำเร็จรูปให้สูงขึ้น ยุโรปอาจพอประคองสถานการณ์ได้หากเหตุการณ์เกิดขึ้นไม่นาน แต่หากยืดเยื้อ การเข้าสู่ฤดูหนาวพร้อมระดับก๊าซสำรองที่ค่อนข้างต่ำ และข้อบังคับให้ยุติการใช้ก๊าซรัสเซีย จะทำให้การรับมือยากขึ้นอย่างมาก3332

จุดเริ่มต้นของแรงกระแทก: คอขวดน้ำมันและ LNG

ช่องแคบฮอร์มุซเป็นเส้นทางยุทธศาสตร์ของการส่งออกพลังงานโลก เอกสารสรุปของรัฐสภายุโรประบุว่า การปิดเส้นทางดังกล่าวทำให้ปริมาณน้ำมันโลกที่ขนส่งทางเรือลดลงราว 15% และ LNG ลดลงราว 20% ขณะที่ธนาคารกลางยุโรป (ECB) ประเมินว่าปริมาณน้ำมันที่ผ่านเส้นทางนี้ถูกรบกวนราว 20 ล้านบาร์เรลต่อวัน หรือประมาณหนึ่งในห้าของอุปทานน้ำมันโลก322

ผลกระทบจึงไม่ได้หยุดอยู่แค่ราคาน้ำมันดิบ น้ำมันเบนซิน ดีเซล และน้ำมันทำความร้อนมีต้นทุนสูงขึ้นโดยตรง ขณะที่ LNG ที่ตึงตัวดันราคาก๊าซ ส่วนค่าระวางเรือและค่าประกันที่แพงขึ้นยิ่งเพิ่มต้นทุนพลังงานเมื่อส่งถึงปลายทาง ค่าไฟฟ้าก็อาจขยับขึ้นได้ โดยเฉพาะในตลาดที่โรงไฟฟ้าก๊าซเป็นตัวกำหนดราคาขายส่ง

ความเคลื่อนไหวของราคาไม่ได้พุ่งขึ้นทางเดียว เอกสารรัฐสภายุโรประบุว่า ณ 15 มิถุนายน ราคาน้ำมันเบรนท์อยู่ราว 83 ดอลลาร์สหรัฐต่อบาร์เรล และก๊าซยุโรปราว 42 ยูโรต่อเมกะวัตต์ชั่วโมง ซึ่งลดลงจากไม่กี่วันก่อนหน้าตามความหวังเรื่องการลดความตึงเครียด แต่การย่อตัวหลังราคาพุ่งไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงด้านความมั่นคงของอุปทานหายไป หากการเดินเรือยังถูกจำกัด3

สิ่งที่ผู้บริโภคและธุรกิจรู้สึกก่อน

ผลกระทบแรกเห็นได้ชัดที่ปั๊มน้ำมัน บิลค่าใช้จ่ายเพื่อทำความร้อน และค่าไฟฟ้า ในยูโรโซน ราคาดีเซลเพิ่มขึ้น 7.9% ในเดือนเมษายนเทียบเดือนก่อนหน้า ส่วนเบนซินเพิ่มขึ้น 2.4% ตามข้อมูล Eurostat ที่รัฐสภายุโรปอ้างอิง3

สำหรับครัวเรือน นั่นหมายถึงกำลังซื้อที่แท้จริงลดลง เพราะค่าเดินทาง ค่าขนส่งสินค้า ต้นทุนผลิตอาหาร และค่าทำความร้อนสูงขึ้น สำหรับภาคธุรกิจ ต้นทุนพลังงานและโลจิสติกส์ที่เพิ่มขึ้นอาจบีบกำไรหรือถูกผลักต่อไปยังราคาขาย ภาคการผลิต เกษตร ขนส่งสินค้า ค้าปลีก และท่องเที่ยวล้วนได้รับผลกระทบได้มากน้อยต่างกันตามโครงสร้างพลังงานของแต่ละประเทศ

กรีซ: ใช้มาตรการพยุงผู้บริโภคและผู้ผลิต

กรีซมีมาตรการที่ได้รับการยืนยันชัดเจนที่สุดในข้อมูลชุดนี้ เดือนมีนาคม รัฐบาลประกาศจำกัดมาร์จินกำไรของเชื้อเพลิงและสินค้าซูเปอร์มาร์เก็ตเป็นเวลา 3 เดือน เพื่อสกัดการเก็งกำไร โดยกำหนดเพดานส่วนต่างราคาที่สถานีบริการน้ำมันเบนซินและดีเซลทำได้ที่ 0.12 ยูโรต่อลิตรเหนือราคาขายส่ง49

ตารางของคณะกรรมาธิการยุโรปยังระบุมาตรการเพิ่มเติม ได้แก่ การเข้าร่วมโครงการของสำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) เพื่อปล่อยน้ำมันจากคลังสำรองเชิงยุทธศาสตร์ การคงเงินอุดหนุนดีเซลขายปลีกสำหรับรถยนต์ถึง 30 กันยายน 2026 โดยลดอัตราลงจาก 0.16 เหลือ 0.10 ยูโรต่อลิตร เงินอุดหนุน 15% สำหรับการซื้อปุ๋ยของเกษตรกร การชดเชยให้ผู้ประกอบการเรือเฟอร์รีสำหรับส่วนลดที่จำเป็นต้องให้กลุ่มเปราะบาง และการช่วยค่าไฟครัวเรือน 0.04 ยูโรต่อกิโลวัตต์ชั่วโมงรวมภาษี สำหรับผู้ใช้ไฟไม่เกิน 25 เมกะวัตต์ชั่วโมงต่อปี47

มาตรการเหล่านี้มุ่งไปยังจุดที่ประชาชนกรีซสัมผัสได้มากที่สุด ทั้งเชื้อเพลิงรถยนต์ ค่าไฟ เกษตรกรรม และการเดินเรือเฟอร์รี แต่ยังไม่อาจตัดขาดความเสี่ยงจากราคาพลังงานนำเข้าได้

ไซปรัส: ความเปราะบางของประเทศเกาะและเบนซินที่แพงขึ้น

ไซปรัสอ่อนไหวเป็นพิเศษต่อแรงกระแทกจากเชื้อเพลิงนำเข้าและต้นทุนทางทะเล ข้อมูลที่มีระบุว่าไซปรัสเป็นหนึ่งในเพียงสองประเทศสมาชิกสหภาพยุโรปที่ราคาเบนซินเพิ่มขึ้นระหว่างเดือนพฤษภาคมถึงมิถุนายน 2026 โดยเพิ่ม 0.7% แม้ค่าเฉลี่ยยูโรโซนในช่วงเดียวกันลดลง12

อย่างไรก็ดี แหล่งข้อมูลที่ให้มายังไม่ยืนยันว่ามีแพ็กเกจช่วยเหลือฉุกเฉินชุดใหม่ของไซปรัส การเผชิญความเสี่ยงสูงไม่ได้แปลว่ารัฐบาลได้ออกมาตรการใหม่แล้วเสมอไป

อิตาลี: แรงกดดันเชื้อเพลิง แม้ตลาดบางส่วนเริ่มผ่อนคลาย

อิตาลีโดดเด่นเช่นกันในข้อมูลเดือนพฤษภาคมถึงมิถุนายน โดยราคาดีเซลลดลงเพียง 1.4% ซึ่งเป็นหนึ่งในการลดลงที่น้อยที่สุดในสหภาพยุโรป ขณะที่เบนซินเพิ่มขึ้น 0.5%12 สำหรับเศรษฐกิจขนาดใหญ่ที่มีทั้งอุตสาหกรรม การขนส่ง เกษตร และภาคผู้บริโภค ต้นทุนเชื้อเพลิงและก๊าซที่สูงต่อเนื่องอาจเพิ่มต้นทุนการผลิตและบั่นทอนกำลังซื้อของครัวเรือน

ข้อมูลที่ให้มายังไม่ยืนยันแพ็กเกจฉุกเฉินเฉพาะประเทศชุดปัจจุบันของอิตาลี ดังนั้นจึงควรกล่าวถึงแรงกดดันต่อผู้บริโภคและธุรกิจ มากกว่าจะสรุปว่ามีมาตรการตอบสนองที่ยังไม่มีหลักฐานรองรับ

นอร์ทมาซิโดเนีย: มีความเสี่ยง แต่ข้อมูลนโยบายที่ยืนยันได้ยังจำกัด

นอร์ทมาซิโดเนียมีความเสี่ยงจากต้นทุนน้ำมัน ก๊าซ และไฟฟ้านำเข้าที่สูงขึ้น ซึ่งอาจกดดันงบครัวเรือนและความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจ อย่างไรก็ตาม แหล่งข้อมูลที่ให้มายังไม่มีข้อมูลราคาปัจจุบันที่ตรวจสอบได้ หรือมาตรการฉุกเฉินใหม่ของประเทศ จึงควรประเมินการตอบสนองรายประเทศด้วยความระมัดระวังจนกว่าจะมีข้อมูลทางการ

เหตุใดจึงกลายเป็นโจทย์เงินเฟ้อและ ECB

แรงกระแทกพลังงานอาจทำให้เศรษฐกิจเติบโตช้าลงพร้อมกับเงินเฟ้อทั่วไปที่สูงขึ้น ECB รายงานว่าเงินเฟ้อราคาพลังงานพุ่งเป็น 10.9% ในเดือนเมษายน จาก 5.1% ในเดือนมีนาคม และเงินเฟ้ออาหารขยับขึ้นเช่นกัน นอกจากนี้ ต้นทุนการออกตราสารหนี้ตามราคาตลาดของภาคธุรกิจเพิ่มเป็น 3.9% ในเดือนมีนาคม จาก 3.5% ในเดือนกุมภาพันธ์21

ประมาณการของ ECB เมื่อเดือนมีนาคมตั้งอยู่บนสมมติฐานว่าราคาน้ำมันจะขึ้นสูงสุดใกล้ 90 ดอลลาร์สหรัฐต่อบาร์เรล และก๊าซราว 50 ยูโรต่อเมกะวัตต์ชั่วโมงในไตรมาส 2 ของปี 2026 ภายใต้กรณีฐานนี้ ราคาพลังงานที่สูงขึ้นจะเร่งเงินเฟ้อ แต่กดกำลังซื้อ การบริโภค และการเติบโตของ GDP ในระยะใกล้19

การกำหนดนโยบายจะขึ้นอยู่กับว่าแรงกระแทกยังเป็นเพียงราคาจากภายนอกที่พุ่งชั่วคราว หรือขยายไปสู่เงินเฟ้อที่ฝังตัวในวงกว้าง เดือนมิถุนายน ECB ปรับขึ้นอัตราดอกเบี้ยนโยบาย 25 จุดฐาน ทำให้อัตราดอกเบี้ยเงินฝากอยู่ที่ 2.25% ต่อมาในการประชุมเดือนกรกฎาคม ECB คงอัตราดอกเบี้ยหลักทั้งสามไว้ โดยคงอัตราเงินฝากที่ 2.25% หลังเงินเฟ้อยูโรโซนลดลงเหลือ 2.8% ในเดือนมิถุนายน และเงินเฟ้อพลังงานลดลงเหลือ 8.5%1817

สำหรับตลาดการเงิน ช่องทางหลักคือความคาดหวังเงินเฟ้อที่สูงขึ้น ความเป็นไปได้ของดอกเบี้ยที่สูงขึ้น และต้นทุนระดมทุนที่แพงขึ้น บริษัทใช้พลังงานเข้มข้นและธุรกิจที่พึ่งพากำลังซื้อผู้บริโภคอาจเผชิญกำไรอ่อนแอลง ขณะที่หนี้ที่แพงขึ้นสร้างแรงกดดันเพิ่มแก่ครัวเรือน บริษัท และภาครัฐ

ทำไมฤดูหนาวจึงเป็นบททดสอบที่แท้จริง

โจทย์เร่งด่วนของยุโรปไม่ใช่แค่ระดับราคาในปัจจุบัน แต่คือความยืดหยุ่นของอุปทานในฤดูหนาว

• คลังก๊าซที่ต่ำทำให้กันชนบางลง ศาลผู้ตรวจสอบยุโรปเตือนว่าสหภาพยุโรปกำลังเข้าสู่ฤดูหนาวพร้อมก๊าซสำรองต่ำผิดปกติ จึงรับมือกับการสะดุดของอุปทานหรือการแข่งขันแย่งซื้อ LNG ได้ยากขึ้น33
• ก๊าซรัสเซียกำลังถูกเลิกใช้ตามกฎหมาย การนำเข้า LNG จากรัสเซียจะถูกห้ามทั้งหมดภายในสิ้นปี 2026 ส่วนก๊าซที่ส่งผ่านท่อจะทยอยยุติในปี 2027 ตามกฎระเบียบ REPowerEU25
• ช่องว่างการลงทุนลดความยืดหยุ่น ผู้ตรวจสอบระบุว่าสหภาพยุโรปลงทุนด้านการกระจายแหล่งพลังงาน พลังงานหมุนเวียน และโครงข่ายไฟฟ้าไม่เพียงพอที่จะบรรลุเป้าหมายความเป็นอิสระด้านพลังงาน ประเด็นจึงไม่ใช่แค่ซื้อพลังงานได้มากเพียงใด แต่รวมถึงส่งผ่านก๊าซและไฟฟ้าข้ามพรมแดนได้คล่องตัวแค่ไหน33
• ฮอร์มุซทำให้พลังงานทดแทนแพงขึ้น เมื่อเรือ LNG และน้ำมันล่าช้า ต้องเปลี่ยนเส้นทาง หรือมีค่าประกันสูงขึ้น ยุโรปต้องหาอุปทานทดแทนในตลาดโลกที่ตึงตัวกว่าเดิม322

การเลิกพึ่งก๊าซรัสเซียมีเป้าหมายเพิ่มความมั่นคงด้านพลังงานระยะยาว แต่จังหวะเวลาสร้างความท้าทายเฉพาะหน้า เพราะปริมาณทดแทน การกักเก็บ และโครงสร้างพื้นฐานต้องพร้อมในช่วงที่ระบบพลังงานกำลังเผชิญความตึงเครียดอยู่แล้ว

รัฐบาลทำอะไรได้บ้าง และต้องแลกกับอะไร

เจ้าหน้าที่สหภาพยุโรปกำลังพิจารณานำองค์ประกอบบางส่วนของชุดมาตรการวิกฤตพลังงานปี 2022 กลับมาใช้ รวมถึงข้อเสนอให้ลดค่าธรรมเนียมโครงข่ายและภาษีไฟฟ้า48 ในระดับประเทศ เครื่องมือที่ใช้ได้จริงครอบคลุมการช่วยค่าใช้จ่ายแบบเจาะจง มาตรการบรรเทาราคาเชื้อเพลิงชั่วคราว การปล่อยคลังสำรองยุทธศาสตร์ การช่วยครัวเรือนเปราะบางและภาคส่วนสำคัญ ตลอดจนการควบคุมส่วนต่างกำไรที่สูงเกินควร

หัวใจอยู่ที่การออกแบบให้ตรงเป้าหมาย เงินอุดหนุนถ้วนหน้าช่วยลดแรงกระแทกต่อราคาที่ประชาชนเห็นได้รวดเร็ว แต่ใช้งบประมาณสูงและอาจลดแรงจูงใจในการประหยัดพลังงาน มาตรการที่คุ้มครองครัวเรือนรายได้น้อยและบริการจำเป็น โดยยังคงสัญญาณราคาที่สะท้อนต้นทุนจริง จึงเหมาะกับภาวะที่ไม่แน่นอนและอาจยืดเยื้อมากกว่า

บทสรุป

ความเสี่ยงด้านพลังงานของยุโรปเป็นความเสี่ยงซ้อนกัน: การขนส่งพลังงานจากอ่าวเปอร์เซียที่สะดุดกำลังดันราคาน้ำมัน ก๊าซ และเชื้อเพลิง ในจังหวะที่ก๊าซสำรอง โครงสร้างพื้นฐาน และการเปลี่ยนผ่านออกจากก๊าซรัสเซียทำให้มีพื้นที่รับความผิดพลาดน้อยลง กรีซมีแพ็กเกจมาตรการที่ยืนยันได้ ทั้งการควบคุมมาร์จินกำไรและการช่วยเหลือแบบเจาะจง ขณะที่ไซปรัสและอิตาลีเผชิญแรงกดดันราคาน้ำมันจากข้อมูลที่มี แต่หลักฐานเรื่องแพ็กเกจใหม่ระดับชาติยังจำกัด ส่วนกรณีนอร์ทมาซิโดเนีย ข้อมูลที่ให้มายังไม่ยืนยันมาตรการปัจจุบัน474912

หากการหยุดชะงักเกิดขึ้นระยะสั้น ยุโรปยังอาจใช้สินค้าคงคลัง การเปลี่ยนเส้นทาง และการช่วยเหลือแบบเจาะจงเพื่อรับมือได้ แต่หากยืดเยื้อและเกิดพร้อมฤดูหนาวที่หนาวจัด ก๊าซสำรองต่ำ และ LNG รัสเซียที่ลดลง ความท้าทายจะรุนแรงกว่าเดิม ทั้งต่อบิลค่าครองชีพ การคุมเงินเฟ้อ และต้นทุนทางเศรษฐกิจของการเปลี่ยนผ่านสู่ความมั่นคงพลังงานของยุโรป332