บันทึกความเข้าใจสหรัฐฯ–อิหร่านครบกำหนด 60 วัน ไร้ข้อตกลงสันติภาพ

ระยะเวลาเจรจา 60 วันสามารถขยายได้ แต่ต้องได้รับความยินยอมจากทั้งสองฝ่าย ประเด็นนี้มีความสำคัญ เพราะรายงานที่ระบุว่าการพูดคุยอาจดำเนินต่อ ไม่เท่ากับการยืนยันต่อสาธารณะว่าบันทึกความเข้าใจ ภาระผูกพันด้านการหยุดยิง หรือเงื่อนไขการเดินเรือได้รับการต่ออายุแล้ว

เหตุใดกรอบข้อตกลงจึงคลี่คลาย

ข้อตกลงประสบปัญหามากขึ้นเมื่อวอชิงตันและเตหะรานกล่าวหากันและกันว่าละเมิดพันธกรณี อีกทั้งยังเห็นต่างเรื่องเงื่อนไขการเปิดช่องแคบฮอร์มุซ รายงานในเดือนกรกฎาคมระบุว่าการสู้รบกลับมาเกิดขึ้นอีกครั้ง และประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ประกาศว่าข้อตกลงหยุดยิงเบื้องต้นนั้น “จบลงแล้ว”

เมื่อถึงเส้นตาย ความขัดแย้งจึงเปลี่ยนจากการนำกรอบชั่วคราวไปปฏิบัติ เป็นการต่อรองข้อเรียกร้องที่แตกต่างกันในระดับพื้นฐาน อิหร่านผูกการเปิดช่องแคบฮอร์มุซอย่างเต็มรูปแบบไว้กับการเปลี่ยนแปลงนโยบายของสหรัฐฯ ขณะที่สหรัฐฯ ยังคงผลักดันให้มีการควบคุมเส้นทางน้ำดังกล่าวและให้เตหะรานยอมรับข้อเรียกร้องเพิ่มเติม

นี่จึงเป็นปัญหาด้านการบังคับใช้พอ ๆ กับปัญหาทางการเมือง เมื่อทั้งสองฝ่ายไม่ยอมรับความหมายของข้อตกลงในแบบเดียวกัน บันทึกความเข้าใจก็ไม่สามารถยับยั้งการยกระดับทางทหารหรือทางทะเลได้อย่างน่าเชื่อถือ

การหมดอายุส่งผลอย่างไรต่อการหยุดยิง

การหมดอายุของบันทึกความเข้าใจทำให้ยังไม่เห็นกรอบทดแทนที่ได้รับการยืนยันอย่างชัดเจนจากรายงานที่มีอยู่ การโจมตีที่ดำเนินต่อไป การกล่าวหาตอบโต้กัน และการระงับหรือปฏิเสธพันธกรณีต่าง ๆ ทำให้ข้อจำกัดในทางปฏิบัติที่ข้อตกลงเดือนมิถุนายนตั้งใจสร้างขึ้นอ่อนแอลง

ความเสี่ยงสำคัญคือการยกระดับจากเหตุการณ์เฉพาะหน้า มากกว่าการตัดสินใจโดยเจตนาที่จะเปิดสงครามขนาดใหญ่อีกครั้ง การโจมตีเรือ การเผชิญหน้าระหว่างกองกำลังทางเรือ หรือการโจมตีที่เชื่อมโยงกับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง อาจทำให้พื้นที่สำหรับผู้ไกล่เกลี่ยในการฟื้นการเจรจาแคบลงอย่างรวดเร็ว

ทำไมช่องแคบฮอร์มุซจึงเป็นจุดชี้ขาด

ช่องแคบฮอร์มุซกลายเป็นบททดสอบสำคัญที่สุดของข้อตกลง บันทึกความเข้าใจเชื่อมโยงการยุติการสู้รบเข้ากับการเดินเรือเชิงพาณิชย์อย่างปลอดภัย ขณะที่การเจรจาในเวลาต่อมาติดขัดเรื่องวิธีเปิดเส้นทางและผู้มีอำนาจกำกับดูแล

อิหร่านยืนยันว่าตนเป็นผู้ควบคุมช่องแคบ และเตือนว่าอาจเปลี่ยนไปใช้ท่าทีเชิงรุกมากขึ้นหากการทูตล้มเหลว ถ้อยแถลงดังกล่าวเพิ่มความไม่แน่นอนให้ผู้ประกอบการเรือ แม้ยังไม่มีการปิดช่องแคบทั้งหมดอย่างเป็นทางการก็ตาม การชะลอตัวของเรือบรรทุกน้ำมันและการที่ยังไม่มีข้อตกลง กลายเป็นส่วนหนึ่งของความกังวลด้านตลาดและความมั่นคงรอบเส้นตายดังกล่าวแล้ว

สำหรับผู้ประกอบการพาณิชย์ ความเสี่ยงไม่ได้มีเพียงคำถามว่าช่องแคบเปิดตามกฎหมายหรือไม่ แต่ยังรวมถึงความปลอดภัยของเรือ ความล่าช้า การเปลี่ยนเส้นทาง ค่าเบี้ยประกันภัยความเสี่ยงจากสงคราม และความเป็นไปได้ที่การปะทะเฉพาะจุดจะรบกวนการเดินเรือ รายงานที่มีอยู่ชี้ว่าความไม่แน่นอนเพิ่มขึ้น แต่ยังไม่ได้ยืนยันผลลัพธ์เฉพาะเจาะจงต่อราคาน้ำมันในอนาคต

ผลกระทบต่อความมั่นคงในภูมิภาค

ประเทศรอบอ่าว ผู้บริโภคพลังงาน และมหาอำนาจทางเรือต่างต้องหาจุดสมดุลที่ยากลำบาก พวกเขาอาจต้องการปกป้องการเดินเรือเชิงพาณิชย์ แต่การเคลื่อนกำลังทางทหารรอบช่องแคบฮอร์มุซก็อาจถูกเตหะรานนำไปใช้เป็นหลักฐานว่า สหรัฐฯ พยายามเข้าควบคุมเส้นทางน้ำดังกล่าว การล่มสลายของกรอบข้อตกลงจึงเพิ่มแรงกดดันต่อรัฐบาลในภูมิภาค ขณะเดียวกันก็ลดความแน่นอนที่การหยุดยิงซึ่งตรวจสอบได้ควรจะมอบให้

ความเสี่ยงไม่ได้จำกัดอยู่ที่เรือบรรทุกน้ำมัน ท่าเรือ กองกำลังทางเรือ เรือพาณิชย์ และผู้เล่นอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับความขัดแย้ง ล้วนมีโอกาสกลายเป็นเป้าหมายหรือเป็นจุดเริ่มต้นของการยกระดับ หากทั้งสองฝ่ายยังดำเนินการโดยไม่มีกติกาที่ทุกฝ่ายยอมรับร่วมกัน อย่างไรก็ตาม สิ่งเหล่านี้เป็นฉากทัศน์ความเสี่ยง ไม่ใช่หลักฐานว่าผลลัพธ์ทุกประการจะเกิดขึ้นแน่นอน

ยังมีโอกาสเกิดข้อตกลงใหม่ที่มีนานาชาติสนับสนุนหรือไม่

ข้อตกลงในอนาคตยังเป็นไปได้ แต่กระบวนการชั่วคราวที่ล้มเหลวทำให้เส้นทางนั้นยากขึ้น บันทึกความเข้าใจเดือนมิถุนายนเปิด “หน้าต่างการเจรจา” แต่ไม่ได้แก้ไขข้อพิพาทพื้นฐานเกี่ยวกับโครงการนิวเคลียร์อิหร่าน การคว่ำบาตร การเข้าถึงเส้นทางทางทะเล หรือกลไกบังคับใช้

กระบวนการที่ยั่งยืนกว่าน่าจะต้องมีองค์ประกอบอย่างน้อยดังนี้

• การหยุดยิงที่ทั้งสองฝ่ายรับรองอย่างชัดเจน
• ระบบตรวจสอบโดยอิสระ หรือเป็นระบบที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับร่วมกัน
• กติกาที่ไม่คลุมเครือสำหรับการเดินเรือพาณิชย์ผ่านช่องแคบฮอร์มุซ
• ลำดับขั้นที่เชื่อมโยงมาตรการด้านนิวเคลียร์ การผ่อนคลายการคว่ำบาตร และพันธกรณีทางทหาร
• กลไกที่น่าเชื่อถือสำหรับจัดการข้อกล่าวหาว่ามีการละเมิดข้อตกลง

ข้อเสนอเหล่านี้สะท้อนช่องว่างที่การล่มสลายของกรอบเดิมเปิดเผย ไม่ใช่เงื่อนไขของข้อตกลงฉบับใหม่ โอกาสสำเร็จจะขึ้นอยู่กับว่าวอชิงตันและเตหะรานสามารถสร้างกรอบร่วมกันได้หรือไม่ แทนที่จะเดินหน้าด้วยข้อเรียกร้องต่อสาธารณะที่สวนทางกัน

บทสรุป

บันทึกความเข้าใจ 60 วันสิ้นสุดลงโดยไม่สามารถนำไปสู่ข้อตกลงถาวรตามเป้าหมาย การล่มสลายไม่ได้ทำให้การทูตเป็นไปไม่ได้ แต่ทำให้ทุกขั้นตอนหลังจากนี้ยากขึ้น ทั้งความน่าเชื่อถือของการหยุดยิงที่ลดลง สถานะของช่องแคบฮอร์มุซที่เป็นข้อพิพาทมากขึ้น ความไม่แน่นอนต่อการเดินเรือพาณิชย์ และโอกาสของข้อตกลงที่กว้างขึ้นซึ่งต้องเริ่มจากการฟื้นความไว้วางใจและระบบตรวจสอบ

ดังนั้น ข่าวลือหรือรายงานช่วงท้ายเกี่ยวกับการต่ออายุควรได้รับการพิจารณาอย่างระมัดระวัง จนกว่าสหรัฐฯ และอิหร่านจะเผยแพร่ร่วมกันถึงระยะเวลา เงื่อนไข และพันธกรณีของการต่ออายุ จากข้อมูลที่มีอยู่ ยังไม่มีข้อตกลงทดแทนที่ชัดเจนและมีผลบังคับใช้ภายในเส้นตายดังกล่าว