AI ที่คนใช้ได้ ยังไม่พอ—ชุมชนต้องมีสิทธิ์ร่วมกำหนดอนาคต

รายงาน “From Access to Agency” เสนอว่า การทำให้คนเข้าถึงอินเทอร์เน็ตหรือใช้เครื่องมือ AI ที่มีอยู่แล้ว ยังไม่ใช่การมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง ชุมชนในประเทศซีกโลกใต้จำเป็นต้องมีทั้งทักษะ ทรัพยากร และอำนาจในการช่วยกำหนดว่า AI จะพัฒนาให้ตอบโจทย์ภาษาและความต้องการของตนอย่างไร

เหตุผลหนึ่งคือช่องว่างด้านเงินทุน: ในปี 2025 AI ดึงดูดเงินร่วมลงทุน 258.7 พันล้านดอลลาร์ หรือ 61% ของเงินร่วมลงทุนทั่วโลก แต่มีเงินลงทุนด้าน AI ไม่ถึง 1% ที่มุ่งไปสู่ผลกระทบทางสังคม ตัวเลขสองชุดนี้นับคนละประเภทของเงินลงทุน จึงไม่ใช่การเปรียบเทียบสัดส่วนจากกองทุนเดียวกันโดยตรง 12

เข้าถึงได้ ไม่ได้แปลว่าใช้งานได้ดีสำหรับทุกคน

เครื่องมือ AI อาจเปิดให้ใช้งาน แต่กลับทำงานได้ไม่ดีนักกับผู้ใช้ที่ภาษาและบริบทท้องถิ่นมีตัวแทนน้อยในข้อมูลที่ใช้พัฒนาระบบ รายงานที่นำเสนอในการเปิดตัวระบุว่า ข้อมูลที่ใช้ฝึกโมเดลภาษาขนาดใหญ่ยุคแรกมากกว่า 90% มาจากแหล่งภาษาอังกฤษ อีกทั้งยกตัวอย่างระบบรู้จำเสียงพูดที่มีอัตราความผิดพลาดต่ำกว่า 6% ในภาษาอังกฤษ แต่สูงกว่า 60% ในอีกภาษาหนึ่ง โดยไม่ได้ระบุว่าภาษานั้นคือภาษาอะไร ดังนั้นตัวเลขนี้ควรอ่านเป็นตัวอย่างของความเหลื่อมล้ำ ไม่ใช่ค่าที่ใช้แทนประสิทธิภาพของระบบทุกภาษา 2

นี่คือความต่างระหว่าง การเข้าถึง (access) กับ การมีส่วนกำหนดทิศทาง (agency) การเข้าถึงหมายถึงใช้เครื่องมือได้ ส่วนการมีส่วนกำหนดทิศทางหมายถึงมีบทบาทจริงในการพัฒนาทักษะ สร้างระบบ และวางกติกากำกับดูแล AI รายงานจึงเน้นว่าคนในพื้นที่ควรมีส่วนร่วม เพื่อให้เทคโนโลยีสะท้อนภาษาและความสำคัญของผู้ที่จะใช้งาน ไม่ใช่เป็นเพียงผู้รับเครื่องมือที่คนอื่นออกแบบไว้แล้ว 24

ภาคการกุศลจะช่วยตรงไหนได้บ้าง

ข้อเสนอที่รายงานข่าวเกี่ยวกับการเปิดตัวกล่าวถึง คือให้ภาคการกุศลสนับสนุนงานในจุดที่ตลาดและภาครัฐยังเข้าไม่ถึง เช่น การสร้างทักษะและขีดความสามารถด้าน AI ในท้องถิ่น ตลอดจนการเพิ่มบทบาทของประเทศซีกโลกใต้จากผู้ใช้ ไปสู่ผู้มีส่วนร่วมในการพัฒนาและกำกับดูแลเทคโนโลยี อย่างไรก็ตาม ข้อมูลที่มีไม่ได้ลงรายละเอียดมากพอจะสรุปเป็นแผนจัดสรรเงินทุนฉบับสมบูรณ์หรือข้อเสนอเฉพาะสำหรับทุกขั้นตอน 12

แนวคิดนี้ไม่ได้หมายความว่าภาคการกุศลจะเข้ามาแทนนโยบายรัฐหรือเงินลงทุนจากธุรกิจ แต่เสนอให้ใช้เงินสนับสนุนเติมเต็มงานด้านศักยภาพและผลกระทบทางสังคม ซึ่งอาจไม่ได้รับเงินทุนจากตลาดมากพอด้วยตัวเอง 12

การเปิดตัวในช่วงประชุมสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ

Emirates Foundation และ Badr Jafar เปิดตัวรายงานร่วมกับ Oliver Wyman ในงานที่จัดขึ้นช่วงการประชุมสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ โดยมีผู้นำจากภาครัฐ ธุรกิจ งานการกุศล และเทคโนโลยีเข้าร่วมมากกว่า 60 คน การหารือมุ่งสำรวจว่าภาคการกุศลจะช่วยให้ประเทศซีกโลกใต้ร่วมกำหนดทิศทาง AI ได้อย่างไร แทนที่จะจำกัดบทบาทไว้เพียงการนำ AI มาใช้ 216

ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน ยังมีโครงการที่เกี่ยวข้องซึ่งรวบรวมผู้ลงนาม 60 ราย ตั้งเป้าหมายระยะ 5 ปีที่จะช่วยให้คนราว 3.4 พันล้านคนที่พูดภาษาซึ่งยังมีตัวแทนน้อยในโมเดล AI ปัจจุบัน สามารถใช้ AI ด้วยภาษาพูดของตนเองได้ ตัวเลขนี้เป็นเป้าหมายที่ประกาศไว้ ไม่ใช่หลักฐานว่าทำได้สำเร็จแล้ว 32

นอกจากนี้ Emirates Foundation ยังประกาศความร่วมมือกับ Responsible AI Future Foundation โดยมีรายงานว่ามุ่งช่วยประเทศต่าง ๆ สร้างศักยภาพด้าน AI ที่เหมาะกับภาษา วัฒนธรรม และความต้องการของตนเอง อย่างไรก็ดี ข้อมูลที่เผยแพร่ไม่ได้ระบุเงื่อนไขหรือผลลัพธ์ของความร่วมมือไว้อย่างชัดเจน 34

คำถามสำคัญคือ ใครมีสิทธิ์กำหนดว่า AI จะทำงานอย่างไร

ตัวเลขเงินลงทุนและตัวอย่างด้านภาษาในรายงานชวนมองไกลกว่าคำถามว่า “มี AI ให้ใช้หรือยัง” ไปสู่คำถามว่า ใครมีทรัพยากรและอำนาจในการทำให้ AI ใช้ได้จริงและรับผิดชอบต่อบริบทของแต่ละพื้นที่ แนวทางที่รายงานเสนอคือขยับจากการให้เข้าถึงเพียงอย่างเดียว ไปสู่การสนับสนุนศักยภาพในท้องถิ่น และเปิดพื้นที่ให้ชุมชนมีบทบาทมากขึ้นในการออกแบบและกำกับดูแล AI 12