เปิดศึกน้ำลายกลางเวทีแชงกรี-ลา: ฟิลิปปินส์ฟาดจีนตัวเต็งถ่วง ‘โค้ดออฟคอนดักต์’ สวนทางเลขาฯ อาเซียน

การประชุมสุดยอดด้านความมั่นคง 'แชงกรี-ลา ไดอะล็อก' ครั้งที่ 23 ในสิงคโปร์ กลายเป็นเวทีที่เปิดเผยภาพความแตกแยกภายในอาเซียนอย่างไม่เคยปรากฏมาก่อน เมื่อสองบุคคลสำคัญของภูมิภาค—รัฐมนตรีกลาโหมฟิลิปปินส์และเลขาธิการอาเซียน—วาดภาพอนาคตของการเจรจา 'หลักปฏิบัติในทะเลจีนใต้' (Code of Conduct: COC) ที่แตกต่างกันราวฟ้ากับเหว

เตโอโดโรไม่ไว้หน้า: จีนคือตัวถ่วง

กิลเบอร์โต เตโอโดโร จูเนียร์ รัฐมนตรีกลาโหมฟิลิปปินส์ เลือกใช้เวทีนี้เปิดฉากโจมตีปักกิ่งอย่างถึงพริกถึงขิง เขาระบุชัดเจนว่า จีนคืออุปสรรคชิ้นใหญ่ที่สุดในการผลักดัน COC ให้สำเร็จ [21, 23] เตโอโดโรยังมองว่าสำหรับจีนแล้ว การเจรจาไม่ใช่ "เครื่องมือในการแก้ไขความขัดแย้ง" แต่เป็นกลยุทธ์ที่แยบยลเพื่อสร้างอำนาจต่อรอง พร้อมกับรักษาสภาพที่เป็นอยู่ (status quo) ในน่านน้ำพิพาท เขาย้ำว่าฟิลิปปินส์จะไม่ตกเป็นเหยื่อของเกมถ่วงเวลาเช่นนี้

คำพูดของเขาไม่ได้พุ่งเป้าไปที่แค่เนื้อหาการเจรจา แต่หมายถึงความไว้เนื้อเชื่อใจที่มีให้กันจนเกลี้ยง เขาตั้งคำถามถึงความจำเป็นของการมี COC ขึ้นมาใหม่ ในเมื่อโลกมีกรอบกฎหมายระหว่างประเทศที่ทรงพลังอย่างอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล (UNCLOS) อยู่แล้ว ประหนึ่งจะบอกว่าที่ต้องมานั่งเจรจาซ้ำแล้วซ้ำเล่าก็เพราะปักกิ่งไม่ยอมเล่นตามกติกาที่มีอยู่

สถานการณ์ตึงเครียดขึ้นทันควันเมื่อ จาง ฉือ หนึ่งในคณะผู้เชี่ยวชาญจากกองทัพปลดแอกประชาชนจีน (PLA) ลุกขึ้นยิงคำถามใส่เตโอโดโรต่อหน้าที่ประชุม โดยระบุว่าฟิลิปปินส์กำลังเล่นบท 'ตีสองหน้า' กล่าวคือปากก็บอกว่าสนับสนุน COC แต่อีกมือกลับส่งกำลังพลไปตามแนวปะการังที่ไม่มีคนอาศัยอยู่ ซึ่งเป็นการกระทำที่ขัดต่อปฏิญญาว่าด้วยการปฏิบัติของภาคีในทะเลจีนใต้ (DOC) ปี 2002 [17, 19] แทนที่เตโอโดโรจะตอบโต้ในประเด็น เขากลับตวาดกลับว่าเป็น "บทละครโฆษณาชวนเชื่อที่ปลอมตัวมาในรูปของคำถาม" คำพูดนี้เรียกเสียงปรบมือกึกก้องจากผู้ฟังบางส่วนในห้องประชุม

เสียงสวนทางจากเลขาธิการอาเซียน

ในอีกมุมหนึ่งของเวทีเดียวกัน คือ ดร.เกา กิม ฮวน เลขาธิการอาเซียน เขาให้สัมภาษณ์กับ CGTN ด้วยน้ำเสียงมองโลกในแง่ดี โดยคาดการณ์ว่าการเจรจา COC อาจจะสามารถสรุปผลได้ภายในปีนี้ โดยย้ำว่าทั้งรัฐสมาชิกอาเซียนและจีนยังคงมุ่งมั่นที่จะผลักดันการพูดคุยต่อไป และเน้นย้ำว่าการทำให้ข้อตกลงนี้เสร็จสิ้นภายในปี 2026 คือผลประโยชน์ทางยุทธศาสตร์ร่วมกันของทุกฝ่าย

ท่าทีของ ดร.เกา สอดคล้องกับบทบาทตามธรรมเนียมของสำนักเลขาธิการอาเซียน นั่นคือการรักษาชีวิตของกระบวนการทางการทูตและควบคุมภาพลักษณ์ภายนอกให้เดินหน้าต่อไปได้เสมอ แม้เบื้องหลังจะเต็มไปด้วยความเห็นต่างระหว่างสมาชิกด้วยกันเองหรือกับจีนก็ตาม อีกทั้งยังสอดรับกับสัญญาณจากปักกิ่ง เช่น การพบกันระหว่าง หวัง อี้ รัฐมนตรีต่างประเทศจีน กับ ดร.เกา ในกรุงปักกิ่งเมื่อเดือนกรกฎาคม 2025 ที่ผ่านมา ซึ่งทั้งสองฝ่ายได้เรียกร้องให้เร่งสรุป COC ให้แล้วเสร็จตามกำหนด

ช่องว่างทางอารมณ์และจุดยืนระหว่าง'รัฐมนตรีกลาโหม' ผู้มองว่าการเจรจาคือกับดัก และ 'เลขาธิการอาเซียน' ผู้มองว่านี่คือประตูสู่สันติภาพ คือภาพสะท้อนชั้นดีของ 'ศิลปะการทรงตัว' ที่นิยามการทูตอาเซียนในประเด็นความมั่นคงทางทะเล

COC ติดหล่ม: ต่อให้ร่างเสร็จ แต่ใจยังไม่พร้อม

ละครน้ำเน่าบนเวทีไม่ควรทำให้เราลืมสภาพความเป็นจริงบนโต๊ะเจรจา แม้อาเซียนและจีนจะบรรลุการจัดทำร่างเอกสารเจรจาฉบับเดียว (Single Draft Negotiating Text) ในปี 2022 ซึ่งเป็นสิ่งที่ถูกยกให้เป็นหลักหมุดหมายสำคัญ แต่เนื้อหาของร่างนี้ยังคงถูกปิดเป็นความลับ และข้อพิพาทคอขาดบาดตายอีกหลายประเด็นก็ยังหาข้อยุติไม่ได้:

• สถานะทางกฎหมาย: นี่คือหัวใจสำคัญ ทางกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ และนักวิเคราะห์จำนวนมากเคยตั้งข้อสังเกตว่า COC จะมีประสิทธิภาพได้ก็ต่อเมื่อมันมีผลผูกพันทางกฎหมาย ไม่ใช่เป็นแค่เพียงเอกสารที่อาศัยความสมัครใจ ซึ่งการที่จะทำให้จีนยอมรับในจุดนี้คือทางตันที่ยังไม่มีใครก้าวข้าม
• ขอบเขตทางภูมิศาสตร์: ข้อตกลงจะครอบคลุมทะเลจีนใต้ทั้งหมด หรือจะจำกัดอยู่แค่พื้นที่ที่มีการอ้างสิทธิจากทั้งอาเซียนและจีน นี่คือข้อปลีกย่อยที่มีผลมหาศาล โดยเฉพาะต่อหมู่เกาะสแปรตลีย์และพื้นที่พิพาทอื่นๆ
• กิจกรรมทางทหารและการก่อสร้าง: ข้อเสนอกำหนดข้อจำกัดเรื่องการซ้อมรบ การสร้างเกาะเทียม และการติดตั้งกำลังพลตามพื้นที่พิพาท คือหนึ่งในประเด็นที่มีการถกเถียงกันอย่างดุเดือดที่สุด

เป็นที่รู้กันว่าในปี 2026 มาเลเซีย ในฐานะประธานอาเซียน ได้ให้ความสำคัญกับ COC เป็นวาระเร่งด่วนและต้องการผลักดันร่างสุดท้ายให้สำเร็จภายในปีนี้ แต่ ณ เดือนมิถุนายน 2026 ก็ยังไม่มีหลักฐานสาธารณะใดๆ ยืนยันว่ามีตัวบทที่ทุกฝ่ายเห็นชอบแล้ว แม้แต่ ดร.เกา เองก็ยังเคยยอมรับว่า การเจรจาเรื่องนี้ "ไม่ใช่งานง่าย" และยังมี "หลายประเด็นที่ต้องหาทางออกร่วมกัน"