IAEA ยืนยันโครงการนิวเคลียร์ลับยุคอัสซัดในซีเรีย

สำนักงานพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ หรือ IAEA ระบุว่า ได้คลี่คลายข้อสงสัยค้างคาเกี่ยวกับกิจกรรมนิวเคลียร์ลับของซีเรียในยุครัฐบาลบาชาร์ อัล-อัสซัดแล้ว โดยแกนกลางของโครงการคือเตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่กำลังก่อสร้างในเมืองเดียร์ อัล-ซอร์ ทางตะวันออกของประเทศ ซึ่งเกือบเสร็จสมบูรณ์ก่อนอิสราเอลโจมตีทางอากาศทำลายในเดือนกันยายน 2550

ราฟาเอล กรอสซี ผู้อำนวยการใหญ่ IAEA ระบุว่า รูปแบบของเตาปฏิกรณ์ดังกล่าวเป็นชนิดที่อาจผลิตวัสดุฟิชไซล์ได้อย่างรวดเร็ว ซึ่งเป็นวัสดุที่นำไปใช้ในอาวุธนิวเคลียร์ได้ อย่างไรก็ดี ข้อค้นพบนี้ ไม่ได้ยืนยันว่าซีเรียผลิตวัสดุสำหรับอาวุธนิวเคลียร์สำเร็จ หรือเคยสร้างและครอบครองระเบิดนิวเคลียร์ 151

IAEA ยืนยันอะไรบ้าง

IAEA สรุปว่า ทางการซีเรียในอดีตไม่ได้แจ้งวัสดุนิวเคลียร์ สถานที่ และกิจกรรมที่ต้องรายงานตามข้อตกลงมาตรการพิทักษ์ภายใต้สนธิสัญญาไม่แพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์ (NPT) โดยงานที่ไม่เคยแจ้งประกอบด้วย

• เตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่อยู่ระหว่างก่อสร้างในเดียร์ อัล-ซอร์
• โรงงานผลิตเชื้อเพลิงสำหรับเตาปฏิกรณ์
• สถานที่เก็บเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ เศษยูเรเนียม และกากของเสีย 71

ประเด็นนี้มีนัยสำคัญ เพราะเตาปฏิกรณ์ที่ออกแบบมาให้ผลิตวัสดุฟิชไซล์ได้อย่างมีประสิทธิภาพอาจเกี่ยวข้องกับโครงการอาวุธได้ แต่การประเมินของกรอสซีพูดถึง “ศักยภาพ” ของเตาปฏิกรณ์เท่านั้น ไม่ใช่ข้อสรุปว่าซีเรียผลิตวัสดุเกรดอาวุธหรือประกอบอาวุธนิวเคลียร์แล้ว 15

เตาปฏิกรณ์ถูกทำลายก่อนก่อสร้างเสร็จ

อิสราเอลโจมตีสถานที่ในเดียร์ อัล-ซอร์เมื่อเดือนกันยายน 2550 ขณะที่มีรายงานว่าเตาปฏิกรณ์ใกล้สร้างเสร็จแล้ว IAEA ย้ำข้อค้นพบเดิมว่า จุดที่ถูกโจมตีคือเตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่อยู่ระหว่างการก่อสร้าง 151

ข้อมูลล่าสุดช่วยเติมรายละเอียดของคดีที่ค้างคามานานหลายปี โดยชี้ว่าเตาปฏิกรณ์ไม่ได้เป็นโครงการโดดเดี่ยว แต่เชื่อมโยงกับการผลิตเชื้อเพลิงและการเก็บรักษาวัสดุ ซึ่งทั้งหมดไม่เคยถูกทางการซีเรียรายงานต่อ IAEA 712

พบยูเรเนียมธรรมชาติที่ไม่เคยแจ้งราว 73 ตัน

ผลสำคัญอีกส่วนของการตรวจสอบรอบใหม่คือ การยืนยันการมีอยู่ของยูเรเนียมธรรมชาติในรูปโลหะที่ไม่เคยแจ้งประมาณ 73 ตัน ณ สถานที่ที่ไม่เคยเปิดเผยมาก่อน รายงานระบุว่าราว 55 ตัน อยู่ในรูปแท่งเชื้อเพลิง 12

ยูเรเนียมธรรมชาติไม่ใช่ยูเรเนียมเกรดอาวุธโดยตัวมันเอง แต่ถือเป็นวัสดุนิวเคลียร์ที่อยู่ภายใต้การควบคุม ดังนั้นการไม่แจ้งจึงเป็นปัญหาตามมาตรการพิทักษ์ของ IAEA ขณะนี้วัสดุดังกล่าวกำลังถูกนำเข้าสู่มาตรการกักกัน การเฝ้าระวัง และการตรวจสอบตามปกติของหน่วยงาน 12

เหตุใดการสอบสวนจึงเดินหน้าต่อได้ในตอนนี้

การสอบสวนคืบหน้าหลังรัฐบาลซีเรียหลังยุคอัสซัดให้ข้อมูลและอนุญาตเข้าถึงพื้นที่เพิ่มเติม เจ้าหน้าที่ IAEA กลับไปยังเดียร์ อัล-ซอร์เป็นครั้งแรกนับตั้งแต่ปี 2551 สังเกตการณ์การขุดค้นโดยประสานงานกับฝ่ายซีเรีย และเข้าตรวจสถานที่ที่ไม่เคยแจ้งซึ่งพบยูเรเนียมธรรมชาติ 103

หน่วยงานระบุว่า เมื่อได้รับข้อมูลและการเข้าถึงที่จำเป็น ก็สามารถชี้แจงและคลี่คลายคำถามเกี่ยวกับประเด็นมาตรการพิทักษ์ที่เคยรายงานต่อคณะผู้ว่าการ IAEA ได้ 1

คลี่คลายแฟ้มคดี ไม่ได้หมายความว่าการกำกับดูแลสิ้นสุดลง

การปิดประเด็นค้างคาด้านมาตรการพิทักษ์ไม่ได้หมายความว่ายูเรเนียมที่พบจะพ้นจากการกำกับระหว่างประเทศ ภารกิจเร่งด่วนของ IAEA คือการตรวจยืนยัน บันทึกบัญชี และติดตามวัสดุที่ไม่เคยแจ้งเหล่านี้ภายใต้ระบบมาตรการพิทักษ์ 13

ข้อสรุปหลักจึงชัดเจนว่า ซีเรียยุคอัสซัดไม่ได้เปิดเผยโครงการเตาปฏิกรณ์และกิจกรรมนิวเคลียร์ที่เกี่ยวข้องตามข้อผูกพันระหว่างประเทศ แต่ข้อค้นพบที่เปิดเผยต่อสาธารณะในขณะนี้ยังไม่พิสูจน์ว่าซีเรียเคยสร้างอาวุธนิวเคลียร์ และยังไม่ได้ตอบทุกคำถามทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับโครงการดังกล่าว 151