BRICS ตอกกลับ EU ปมภาษีคาร์บอน CBAM ชี้ “กีดกันทางการค้า” เริ่มเก็บจริงปี 2026

รัฐมนตรีสิ่งแวดล้อมของกลุ่ม BRICS ยกระดับการคัดค้านกลไกปรับราคาคาร์บอนก่อนเข้าพรมแดนของสหภาพยุโรป หรือ CBAM โดยระบุว่ามาตรการดังกล่าวเป็น “ฝ่ายเดียว ลงโทษ เลือกปฏิบัติ และกีดกันทางการค้า”

ข้อโต้แย้งของ BRICS ไม่ได้มีเพียงเรื่องต้นทุนทางเศรษฐกิจ แต่ยังเป็นคำถามทางการเมืองว่า ใครเป็นผู้กำหนดกติกา ใครต้องจ่ายค่าเปลี่ยนผ่านอุตสาหกรรม และรายได้จากมาตรการนี้ควรถูกนำไปใช้ที่ใด รัฐบาลสมาชิกมองว่า EU กำลังผลักต้นทุนการลดคาร์บอนไปยังผู้ส่งออกจากประเทศกำลังพัฒนา ขณะที่เงินที่จัดเก็บได้ยังเชื่อมโยงกับลำดับความสำคัญด้านงบประมาณของยุโรป

BRICS ประกาศอะไรเกี่ยวกับ CBAM

จุดยืนของรัฐมนตรี BRICS คือ ไม่ควรใช้มาตรการด้านคาร์บอนที่ออกโดยฝ่ายเดียวเพื่อสร้างอุปสรรคทางการค้าใหม่ภายใต้เหตุผลด้านสิ่งแวดล้อม กลุ่มยังเชื่อมโยงข้อคัดค้านดังกล่าวกับหลัก ความรับผิดชอบร่วมกันแต่แตกต่างกัน และขีดความสามารถที่แตกต่างกัน หรือ CBDR-RC ซึ่งเป็นแนวคิดว่าประเทศต่าง ๆ มีความรับผิดชอบทางประวัติศาสตร์และศักยภาพในการรับมือวิกฤตสภาพภูมิอากาศไม่เท่ากัน

บราซิลและแอฟริกาใต้เคยยกประเด็นความเป็นธรรมในลักษณะนี้ขึ้นหารือเกี่ยวกับ CBAM มาก่อน อย่างไรก็ตาม การคัดค้าน CBAM ไม่ได้หมายความว่า BRICS ปฏิเสธการแก้ปัญหาโลกร้อนโดยรวม แต่เป็นการท้าทายว่าใครควรออกแบบกฎ ใครควรรับภาระ และประเทศกำลังพัฒนาจะได้รับเงินทุนกับเทคโนโลยีเพื่อลดการปล่อยก๊าซหรือไม่

CBAM ทำงานอย่างไรตั้งแต่ปี 2026

ระบอบ CBAM แบบเต็มรูปแบบเริ่มใช้เมื่อวันที่ 1 มกราคม 2026 หลังจากช่วงเปลี่ยนผ่านระหว่างวันที่ 1 ตุลาคม 2023 ถึง 31 ธันวาคม 2025 ซึ่งผู้นำเข้าเพียงรายงานปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ฝังอยู่ในสินค้า โดยยังไม่ต้องซื้อและส่งมอบใบรับรอง

สินค้าในขอบเขตเริ่มต้นประกอบด้วย

• ซีเมนต์
• เหล็กและเหล็กกล้า
• อะลูมิเนียม
• ปุ๋ย
• ไฟฟ้า
• ไฮโดรเจน

รวมถึงวัตถุดิบตั้งต้นบางประเภทและสินค้าปลายน้ำที่เกี่ยวข้อง

ผู้นำเข้าสินค้า CBAM เข้าสู่สหภาพยุโรปเกิน 50 ตัน ต้องยื่นขอสถานะผู้ยื่นรายการ CBAM ที่ได้รับอนุญาต จากนั้นจึงซื้อใบรับรอง CBAM ตามปริมาณการปล่อยคาร์บอนที่ฝังอยู่ในสินค้านำเข้า ระบบนี้มีเป้าหมายให้ต้นทุนคาร์บอนของสินค้านำเข้าใกล้เคียงกับต้นทุนที่ผู้ผลิตใน EU ต้องเผชิญ พร้อมเปิดทางให้หักลบราคาคาร์บอนที่ผู้ผลิตได้จ่ายไปแล้วในประเทศต้นทาง หากเข้าเกณฑ์ที่กำหนด

คณะกรรมาธิการยุโรปประกาศราคาใบรับรอง CBAM ที่ 75.36 ยูโรต่อตันคาร์บอนไดออกไซด์ สำหรับไตรมาสแรกของปี 2026 และ 75.28 ยูโร สำหรับไตรมาสที่สอง แต่ตัวเลขนี้ไม่ได้เท่ากับภาระสุดท้ายของผู้นำเข้าโดยตรง เพราะยอดที่ต้องจ่ายยังขึ้นอยู่กับปริมาณการปล่อยที่ผ่านการตรวจสอบ ค่าอ้างอิงของสินค้า สัดส่วนการทยอยใช้มาตรการ และราคาคาร์บอนที่จ่ายไปแล้วในประเทศต้นทาง

ทำไมผู้ส่งออกเหล็กและอะลูมิเนียมจึงได้รับผลกระทบมาก

เหล็กและอะลูมิเนียมเป็นสินค้าที่อยู่ในขอบเขต CBAM โดยตรง และเป็นอุตสาหกรรมที่มีการปล่อยคาร์บอนสูง ผู้ส่งออกจึงต้องรับมือทั้งต้นทุนใบรับรองและภาระด้านเอกสาร ไม่ว่าจะเป็นการวัด การตรวจสอบ และการยืนยันปริมาณการปล่อยก๊าซที่ฝังอยู่ในสินค้า

หากผู้ผลิตไม่สามารถจัดหาข้อมูลที่น่าเชื่อถือได้ ผู้นำเข้าอาจต้องใช้ค่ามาตรฐานเริ่มต้นของ EU ซึ่งเพิ่มความไม่แน่นอนให้กับผู้ผลิตและผู้ค้า ประเด็นนี้มีความสำคัญต่อผู้ส่งออกรายใหญ่ เช่น อินเดีย จีน และแอฟริกาใต้ โดยมีการประเมินเชิงนโยบายที่อ้างในเอกสารที่ได้รับว่า CBAM อาจกระทบการส่งออกของประเทศกำลังพัฒนาราว 16,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐต่อปี ทั้งนี้ ตัวเลขดังกล่าวไม่ใช่ประมาณการเฉพาะของอินเดีย จีน หรือแอฟริกาใต้

แรงกดดันทางการเงินยังมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเมื่อสิทธิ์การจัดสรรใบอนุญาตปล่อยก๊าซฟรีภายใต้ระบบซื้อขายสิทธิ์ปล่อยก๊าซของ EU หรือ ETS ถูกทยอยลดลง ธนาคารโลกระบุว่าปัจจัยการจัดสรรที่ยังเหลืออยู่จะอยู่ที่ 97.5% ในปี 2026, 95% ในปี 2027, 90% ในปี 2028, 77.5% ในปี 2029 และ 51.5% ในปี 2030

ในทางปฏิบัติ สัดส่วนต้นทุนคาร์บอนที่สะท้อนผ่าน CBAM จะเพิ่มขึ้นตามการลดสิทธิ์ฟรีสำหรับผู้ผลิตในยุโรป ทำให้ผู้ส่งออกจากประเทศนอก EU ต้องเผชิญต้นทุนที่สูงขึ้น หากไม่สามารถลดความเข้มข้นของการปล่อยหรือแสดงราคาคาร์บอนที่จ่ายในประเทศต้นทางได้

CBAM อาจสร้างรายได้เท่าไรในปี 2030

ยังไม่มีตัวเลขรายได้ปี 2030 ที่เป็นข้อสรุปเดียว เนื่องจากประมาณการขึ้นอยู่กับสมมติฐานหลายด้าน เช่น ราคาคาร์บอน ปริมาณนำเข้า ความเข้มข้นของการปล่อย การทยอยยกเลิกสิทธิ์ปล่อยก๊าซฟรี และการขยายขอบเขตสินค้าในอนาคต

ตัวเลขที่มีการเผยแพร่แตกต่างกัน ได้แก่

• ราว 1.5 พันล้านยูโรต่อปีตั้งแต่ปี 2028
• ประมาณ 2.1 พันล้านยูโรต่อปีในอีกการประเมินหนึ่ง
• ราว 5–9 พันล้านยูโรในปี 2030 หากใช้ขอบเขตสินค้าปัจจุบัน
• ประมาณการเดิมที่เชื่อมโยงกับคณะกรรมาธิการยุโรป ซึ่งประเมินรายได้ปี 2030 ไว้ที่ 9.1 พันล้านยูโรภายใต้การคำนวณที่กว้างกว่า

ช่วงตัวเลขที่กว้างเช่นนี้สะท้อนว่า การพาดหัวด้วยตัวเลขรายได้เพียงค่าเดียวอาจทำให้เข้าใจคลาดเคลื่อน โดยเฉพาะในช่วงที่ CBAM ยังอยู่ระหว่างการทยอยบังคับใช้และอาจมีการพิจารณาขยายขอบเขตสินค้า

ทำไม BRICS จึงไม่พอใจกับปลายทางของรายได้

ข้อคัดค้านของ BRICS ไม่ได้อยู่ที่ผู้ส่งออกต้องแบกรับต้นทุนคาร์บอนเพิ่มเติมเท่านั้น แต่ยังรวมถึงคำถามว่าเงินดังกล่าวจะถูกส่งไปที่ใด เอกสารของรัฐสภายุโรประบุว่ารายได้จาก CBAM มีเป้าหมายไหลเข้าสู่งบประมาณของสหภาพยุโรป ขณะที่การวิเคราะห์อื่น ๆ เชื่อมโยงรายได้กับภารกิจด้านงบประมาณและสภาพภูมิอากาศระดับ EU

ประเทศ BRICS เห็นว่า เงินที่จัดเก็บจากผู้ส่งออกในประเทศกำลังพัฒนาควรถูกนำไปสนับสนุนการลดการปล่อยก๊าซ การยกระดับอุตสาหกรรม และการปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศในประเทศที่ได้รับผลกระทบ มากกว่าจะถูกนำไปรวมในงบประมาณยุโรป ความต้องการนี้สอดคล้องกับการเรียกร้องที่กว้างขึ้นของรัฐมนตรี BRICS ให้ประเทศพัฒนาแล้วเพิ่มเงินทุนด้านสภาพภูมิอากาศสำหรับประเทศกำลังพัฒนา

ความขัดแย้งจึงอยู่ที่การตีความคนละด้าน EU มองว่า CBAM เป็นเครื่องมือป้องกันการรั่วไหลของคาร์บอนและทำให้สินค้านำเข้ารับภาระใกล้เคียงกับสินค้าที่ผลิตในยุโรป ส่วน BRICS มองว่าเป็นมาตรการทางการค้าฝ่ายเดียวที่ทำให้ผู้ผลิตนอกยุโรป โดยเฉพาะประเทศกำลังพัฒนา ต้องรับภาระมากกว่า

ข้อพิพาทอาจไปถึง WTO หรือไม่

การประณามทางการทูตไม่ได้เท่ากับการเปิดคดีต่อองค์การการค้าโลก หรือ WTO การฟ้องคดีอย่างเป็นทางการโดยทั่วไปต้องเริ่มจากสมาชิก WTO ขอเปิดการหารือ หากหารือไม่สำเร็จ ผู้ร้องจึงอาจขอจัดตั้งคณะผู้พิจารณา

ประเด็นทางกฎหมายที่อาจถูกหยิบยกขึ้นมาพิจารณา ได้แก่ CBAM เลือกปฏิบัติต่อสินค้านำเข้าหรือวิธีการผลิตของต่างประเทศหรือไม่ สินค้าที่ผลิตใน EU กับสินค้านำเข้าได้รับการปฏิบัติอย่างเท่าเทียมกันหรือไม่ และ EU จะอ้างข้อยกเว้นด้านสิ่งแวดล้อมภายใต้ความตกลงทั่วไปว่าด้วยภาษีศุลกากรและการค้า หรือ GATT ได้มากน้อยเพียงใด

ฝ่าย EU มีแนวโน้มปกป้อง CBAM โดยชี้ว่า กลไกนี้ทำหน้าที่คู่ขนานกับราคาคาร์บอนภายใน EU อีกทั้งยังเปิดให้รับรองราคาคาร์บอนที่ผู้ผลิตจ่ายไปแล้วในประเทศต้นทาง ซึ่งเป็นเหตุผลที่ EU ใช้ยืนยันว่า CBAM มีเป้าหมายจัดการปัญหาคาร์บอนรั่วไหล ไม่ใช่การตั้งภาษีโดยพลการ ประเด็นสำคัญจึงอยู่ที่ว่าองค์ประกอบเหล่านี้เพียงพอจะคลายข้อกังวลเรื่องการเลือกปฏิบัติ ภาระการรายงาน และการปฏิบัติต่อผู้ผลิตต่างชาติหรือไม่

หลักฐานที่มีอยู่ระบุว่าแอฟริกาใต้ส่งสัญญาณสนใจยื่นเรื่องต่อ WTO ขณะที่อินเดีย จีน และบราซิลเคยแสดงข้อกังวลด้านกฎหมายหรือความเป็นธรรม แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าจีนได้ยื่นข้อพิพาทเฉพาะเรื่อง CBAM แล้ว หรือมีการจัดตั้งคดีร่วมกันในนาม BRICS

จากสงครามคำพูดสู่ข้อพิพาทการค้า?

ความขัดแย้งอาจรุนแรงขึ้นเมื่อสัดส่วนการปล่อยคาร์บอนที่ต้องชำระผ่านระบบเพิ่มขึ้น และผู้ส่งออกเริ่มเห็นต้นทุนจริงจากการปฏิบัติตามกฎ EU อาจใช้ข้อตกลงทางการค้า การเจรจา และการหารือระดับทวิภาคีเป็นช่องทางปรึกษาหารือหรือปรับรายละเอียดทางเทคนิค แต่ช่องทางเหล่านี้ไม่ได้ปิดโอกาสการยื่นคดีต่อ WTO โดยอัตโนมัติ

ข้อสรุปที่ระมัดระวังที่สุดจึงไม่ใช่การประกาศว่า “สงครามการค้า CBAM” กำลังจะเกิดขึ้นทันที แต่คือ BRICS ได้สร้างแนวร่วมทางการเมืองที่แข็งแรงเพื่อต่อต้านแนวทางของ EU แรงกดดันทางเศรษฐกิจจะเพิ่มขึ้นเมื่อ CBAM ทยอยบังคับใช้เต็มที่ และการฟ้องร้องอย่างเป็นทางการยังมีความเป็นไปได้ ขณะเดียวกัน คดี WTO ในนาม BRICS ที่ประสานงานร่วมกันและคดีเฉพาะของจีนยังไม่ปรากฏหลักฐานยืนยันในข้อมูลที่มีอยู่