สรุปข่าว: แบงก์ชาติญี่ปุ่นกับหลุมดำทางบัญชี 45 ล้านล้านเยน ราคาที่ต้องจ่ายเพื่อยุติยุคเงินถูก

รายงานทางการเงินล่าสุดของธนาคารกลางญี่ปุ่น (Bank of Japan - BOJ) ได้เปิดเผยตัวเลขสำคัญทางบัญชีที่น่าตกตะลึง: ผลขาดทุนที่ยังไม่เกิดขึ้นจริง (Unrealized Loss) จากพันธบัตรรัฐบาลญี่ปุ่น (JGB) ในปีงบประมาณที่สิ้นสุดเดือนมีนาคม 2569 พุ่งสูงถึง 45.441 ล้านล้านเยน (ประมาณ 285 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ) นี่คือตัวเลขที่สูงที่สุดนับตั้งแต่มีการบันทึกข้อมูลมา และเผยให้เห็นบทลงโทษจากการประเมินมูลค่าครั้งใหญ่ อันเป็นผลพวงจากการที่ธนาคารกลางแห่งนี้ค่อยๆ ถอยห่างจากนโยบายการเงินแบบผ่อนคลายพิเศษที่ดำเนินมานานกว่าทศวรรษ

การขาดทุนทางบัญชีที่เป็นสถิติครั้งนี้ ไม่ใช่สัญญาณของวิกฤตการเงินที่กำลังจะเกิดขึ้นกับธนาคารกลาง แต่มันคือผลลัพธ์เชิงตรรกะที่หลายฝ่ายคาดการณ์ไว้ จากการเปลี่ยนทิศทางนโยบายที่ครั้งหนึ่งเจ้าหน้าที่ BOJ เคยคิดว่าเป็นไปไม่ได้ นั่นคือการปล่อยให้อัตราดอกเบี้ยในตลาดปรับตัวสูงขึ้น ซึ่งจะส่งผลให้ราคาพันธบัตร—และมูลค่าพอร์ตพันธบัตรขนาดมหึมาของ BOJ—ร่วงลงอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ทำไม BOJ ถึงต้องแบกรับภาระขาดทุนทางบัญชีมหาศาล?

สาเหตุนั้นตรงไปตรงมา เป็นเวลาหลายปีที่ BOJ เข้าซื้อพันธบัตรรัฐบาลญี่ปุ่นมูลค่าหลายล้านล้านเยน เพื่อกดอัตราดอกเบี้ยระยะยาวให้ต่ำและกระตุ้นเศรษฐกิจ ซึ่งเป็นนโยบายที่รู้จักกันในชื่อ มาตรการผ่อนคลายเชิงปริมาณ (Quantitative Easing - QE) ขณะที่ธนาคารกลางสะสมพันธบัตรเหล่านี้ พวกเขาใช้วิธีการบันทึกบัญชีแบบ ราคาทุนตัดจำหน่าย (Amortized Cost) หมายความว่ามูลค่าของพันธบัตรจะไม่ถูกปรับตามความผันผวนของราคาตลาดในแต่ละวัน

แต่เมื่อ BOJ เริ่มปรับนโยบายเข้าสู่ภาวะปกติ โดยเริ่มจากการขยายกรอบการควบคุมเส้นอัตราผลตอบแทน (Yield Curve Control) ในปี 2566 จากนั้นก็ยกเลิกกรอบดังกล่าวและปรับขึ้นอัตราดอกเบี้ยนโยบายระยะสั้น อัตราผลตอบแทนพันธบัตรก็เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ด้วยความสัมพันธ์แบบผกผันระหว่างราคาและอัตราผลตอบแทนพันธบัตร มูลค่าตลาดของพันธบัตรที่ BOJ ถือครองจึงทรุดตัวลง ช่องว่างระหว่างมูลค่าทางบัญชีที่สูงกว่ากับมูลค่าตลาดที่ต่ำกว่า จะถูกบันทึกเป็น "การขาดทุนแฝง (Latent Loss)" เนื่องจาก BOJ มีแผนจะถือพันธบัตรเหล่านี้ส่วนใหญ่ไว้จนครบกำหนด พวกเขาจึงไม่จำเป็นต้องรับรู้ผลขาดทุนดังกล่าวให้กลายเป็นจริง เจ้าหน้าที่ BOJ ระบุว่า การขาดทุนแฝงเหล่านี้ "ไม่ได้ถูกรับรู้ในรายงานรายได้ของธนาคารกลาง ดังนั้นจึงไม่มีผลกระทบต่อสภาพทางการเงิน"

วิวัฒนาการความเสียหาย: เปรียบเทียบปีต่อปี

ขนาดของการขาดทุนทวีความรุนแรงขึ้นอย่างมากตามการเปลี่ยนแปลงนโยบาย ตัวเลขล่าสุดนี้ใหญ่กว่าสถิติเดิมหลายเท่าตัว:

• ปีงบฯ 2568 (สิ้นสุด มี.ค. 2569): 45.441 ล้านล้านเยน
• ปีงบฯ 2567 (สิ้นสุด มี.ค. 2568): 28.625 ล้านล้านเยน
• ปีงบฯ 2566 (สิ้นสุด มี.ค. 2567): 9.434 ล้านล้านเยน

การขาดทุนนี้ใหญ่กว่าสถิติเดิมของปีก่อนหน้าประมาณ 1.6 เท่า และมากกว่าระดับเมื่อสองปีก่อนประมาณ 4.8 เท่า

การเพิ่มขึ้นเมื่อเทียบปีต่อปีนี้ สะท้อนถึงการปรับตัวสูงขึ้นอย่างต่อเนื่องของอัตราผลตอบแทนพันธบัตรรัฐบาลญี่ปุ่น บัญชีทางการของ BOJ แสดงให้เห็นว่าสินทรัพย์รวมลดลงมาอยู่ที่ 662.1 ล้านล้านเยน ณ วันที่ 31 มีนาคม 2569 ลดลงประมาณ 67.6 ล้านล้านเยนจากปีก่อนหน้า โดยมีสาเหตุหลักมาจากมูลค่าทางบัญชีของหลักทรัพย์ JGB ที่ลดลงถึง 45.1 ล้านล้านเยน

กลยุทธ์การคุมเข้มนโยบายการเงินของ BOJ

การขาดทุนที่เป็นสถิตินี้เป็นเพียงอาการหนึ่งของกลยุทธ์ที่กว้างและหลากหลาย เพื่อคลี่คลายมาตรการกระตุ้นเศรษฐกิจพิเศษที่สะสมมาหลายปี

ลดการซื้อพันธบัตรอย่างจริงจัง (Tapering)

นับตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2567 BOJ ได้ลดปริมาณการซื้อ JGB รายเดือนอย่างเป็นระบบ ล่าสุด ธนาคารกลางได้ตัดสินใจชะลอความเร็วในการลดการซื้อนี้เพื่อลดผลกระทบที่จะก่อให้เกิดความปั่นป่วนในตลาด โดยเริ่มตั้งแต่เดือนเมษายน 2569 อัตราการลดการซื้อพันธบัตรรายไตรมาสถูกปรับลงจาก 4 แสนล้านเยน เหลือ 2 แสนล้านเยน ซึ่งเจ้าหน้าที่ระบุว่า จะ "ช่วยปรับปรุงการทำงานของตลาด JGB" แม้จะมีการชะลอความเร็ว แต่โครงการนี้ถือเป็นความพยายามระยะยาวอย่างเป็นทางการในการลดขนาดงบดุล (การคุมเข้มเชิงปริมาณ - Quantitative Tightening)

ตรึงอัตราดอกเบี้ยนโยบายในกรอบใหม่

BOJ ปรับขึ้นอัตราดอกเบี้ยนโยบายระยะสั้นครั้งล่าสุดสู่ระดับ 0.50% ในเดือนมกราคม 2568 และคงไว้ที่ระดับนั้นจนถึงกลางปี 2568 โดยอ้างถึงความไม่แน่นอนของนโยบายการค้า แม้จะไม่มีการปรับขึ้นอีกจนถึงเดือนเมษายน 2569 แต่ผู้ว่าการธนาคารกลาง คาซูโอะ อุเอดะ ได้ส่งสัญญาณซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า การปรับขึ้นเพิ่มเติมจะถูกนำมาพิจารณา หากเศรษฐกิจและเงินเฟ้อเป็นไปตามที่คาดการณ์ไว้

การขายสินทรัพย์ครั้งประวัติศาสตร์: ETF และ J-REIT

ในเดือนกันยายน 2568 BOJ ได้ก้าวไปอีกขั้นสู่การทำให้งบดุลเป็นปกติอย่างสมบูรณ์ ด้วยการตัดสินใจเริ่มขายกองทุนรวมดัชนี (ETF) และทรัสต์เพื่อการลงทุนในอสังหาริมทรัพย์ญี่ปุ่น (J-REIT) ที่ถือครองอยู่ ออกสู่ตลาด การตัดสินใจขาย แทนที่จะเพียงแค่หยุดซื้อ นับเป็นการกลับลำครั้งประวัติศาสตร์ หลังจากที่ BOJ เป็นผู้ถือครอง ETF รายใหญ่ที่สุดในญี่ปุ่นมาหลายปี ธนาคารกลางให้คำมั่นว่าจะดำเนินการขายอย่างค่อยเป็นค่อยไปเพื่อหลีกเลี่ยงการสร้างความปั่นป่วนให้กับตลาดการเงิน

ผลกระทบในโลกจริงต่อรายได้สุทธิ

ในขณะที่การขาดทุนจากพันธบัตรยังคงอยู่แค่ในกระดาษ การปรับขึ้นอัตราดอกเบี้ยของ BOJ ได้ส่งผลกระทบที่เป็นรูปธรรมและทันทีต่องบกำไรขาดทุนของธนาคารกลางเอง นั่นคือ การที่ธนาคารกลางต้องจ่ายดอกเบี้ยสำหรับเงินสำรองส่วนเกิน (Reserves) ที่สถาบันการเงินนำมาฝากไว้ ซึ่งต้นทุนนี้จะเพิ่มขึ้นตามอัตราดอกเบี้ยนโยบาย

ในปีงบประมาณ 2568 BOJ ใช้เงินไปถึง 2.7 ล้านล้านเยน (1.695 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐ) ในการจ่ายดอกเบี้ยเงินสำรองดังกล่าว เพิ่มขึ้นจาก 1.3 ล้านล้านเยนในปีก่อนหน้า และที่น่าสนใจคือ ยอดจ่ายดอกเบี้ยนี้ มากกว่า รายรับดอกเบี้ยจำนวน 2.5 ล้านล้านเยนที่ BOJ ได้รับจากพอร์ตพันธบัตรมหาศาลของตน นี่เป็นครั้งแรกที่การจ่ายดอกเบี้ยเงินสำรองสูงกว่ารายรับดอกเบี้ยจากพันธบัตร พลวัตนี่เองที่บีบรัดรายได้สุทธิของธนาคารกลางโดยตรง แม้ว่าในอีกด้านหนึ่ง กำไรที่ยังไม่เกิดขึ้นจริงจากการถือครอง ETF จะพุ่งสูงเป็นประวัติการณ์ถึง 46 ล้านล้านเยน จากการพุ่งขึ้นของตลาดหุ้นญี่ปุ่นก็ตาม

ภาพใหญ่: การกลับสู่ภาวะปกติที่เดิมพันสูง

การขาดทุนแฝงที่พองโตขึ้นเป็นผลโดยตรงจากการเปลี่ยนนโยบายครั้งประวัติศาสตร์ หลังจากต่อสู้กับภาวะเงินฝืดมานานหลายทศวรรษ BOJ คือธนาคารกลางหลักแห่งสุดท้ายของโลกที่กำลังจะออกจากนโยบายการเงินแบบผ่อนคลายพิเศษ ซึ่งเป็นการเคลื่อนไหวที่สวนทางกับวัฏจักรการลดอัตราดอกเบี้ยในสหรัฐฯ และยุโรปในช่วงปี 2568-2569

การเปลี่ยนแปลงนี้เต็มไปด้วยความเสี่ยง การเคลื่อนไหวเร็วเกินไปอาจสร้างความไม่มั่นคงให้กับตลาดตราสารหนี้ และสร้างความตื่นตระหนกให้กับระบบเศรษฐกิจที่คุ้นเคยกับอัตราดอกเบี้ยใกล้ศูนย์ แต่ถ้าช้าเกินไปก็อาจกระตุ้นเงินเฟ้อและทำให้ค่าเงินเยนอ่อนค่า การสร้างสมดุลอย่างระมัดระวังของ BOJ—ทั้งการขึ้นดอกเบี้ย ลดการซื้อพันธบัตร เริ่มขายสินทรัพย์ หรือแม้กระทั่งชะลอการลดซื้อเพื่อสร้างเสถียรภาพ—แสดงให้เห็นว่าพวกเขาตระหนักดีถึงอันตรายเหล่านี้ การขาดทุนทางบัญชี 45 ล้านล้านเยน คือสัญลักษณ์อันทรงพลังของเงามืดที่ทอดยาวจากนโยบาย QE หลายปี และเป็นเครื่องย้ำเตือนว่า การออกจากนโยบายเช่นนี้ของธนาคารกลางใดๆ ก็ตาม ไม่มีทางที่จะไม่เจ็บปวดเลย

ใจความสำคัญ: การขาดทุนที่ยังไม่เกิดขึ้นจริงที่เป็นสถิติครั้งนี้ คือภาพสะท้อนทางบัญชีจากการตัดสินใจเปลี่ยนนโยบายของ BOJ สู่อัตราดอกเบี้ยที่สูงขึ้น ซึ่งทำให้มูลค่าตลาดของพอร์ตพันธบัตรขนาดมหึมาลดลง แม้จะเป็นเพียงการขาดทุนทางบัญชีภายใต้หลักการราคาทุนตัดจำหน่าย แต่ตัวเลขนี้มีน้ำหนักเชิงสัญลักษณ์อย่างมาก และเน้นย้ำถึงความท้าทายทางการคลังและเสถียรภาพทางการเงิน ในการยุตินโยบายผ่อนคลายทางการเงินแบบพิเศษที่ดำเนินมานานหลายทศวรรษ