วิกฤตตะวันออกกลางสามเส้า ทำไมราคาน้ำมันถึงดีดกลับเฉียด 90 ดอลลาร์

ราคาน้ำมันดิบโลกปรับตัวสูงขึ้นอย่างรวดเร็วในวันจันทร์ที่ 1 มิถุนายน ท่ามกลางวิกฤตการณ์ที่ซับซ้อนในตะวันออกกลางหลายจุดพร้อมกัน ส่งผลให้เกิดความกังวลต่ออุปทานพลังงานโลกอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ปัจจัยเร่งด่วนที่สุดคือคำสั่งของกองทัพอิสราเอลที่ให้ทหารรุกคืบลึกเข้าไปในตอนใต้ของเลบานอน แต่แรงซื้อที่หนุนให้ราคาพุ่งยังมาจากสองปัจจัยสนับสนุนสำคัญ การตัดสินใจที่ยังไม่เกิดขึ้นของรัฐบาลทรัมป์ในการต่ออายุข้อตกลงหยุดยิงกับอิหร่าน และการเผชิญหน้าทางทหารอย่างต่อเนื่องระหว่างสหรัฐฯ และอิหร่านใกล้กับช่องแคบฮอร์มุซ

ชนวนเหตุทันที อิสราเอลฉีกข้อตกลงหยุดยิงในเลบานอน

หลังการประกาศหยุดยิงเมื่อกว่า 6 สัปดาห์ก่อนในเดือนเมษายน อิสราเอลกลับยกระดับปฏิบัติการภาคพื้นดินครั้งใหม่ ด้วยคำสั่งเพิ่มกำลังพลเข้าไปในตอนใต้ของเลบานอนเพื่อต่อสู้กับกลุ่มติดอาวุธเฮซบุลเลาะห์ที่ได้รับการหนุนหลังจากอิหร่าน แม้จะเพิ่งมีการเจรจาสันติภาพระหว่างอิสราเอลและเลบานอนซึ่งมีสหรัฐฯ เป็นเจ้าภาพในกรุงวอชิงตันเมื่อไม่กี่วันก่อน การเคลื่อนไหวครั้งนี้ได้ทำลายข้อตกลงหยุดยิงที่เปราะบางลงอย่างสิ้นเชิง

ตลาดน้ำมันตอบสนองอย่างรวดเร็ว สัญญาน้ำมันดิบสหรัฐฯ (WTI) ปรับตัวสูงขึ้น $2.37 หรือ 2.71% ไปที่ $89.73 ต่อบาร์เรล ขณะที่น้ำมันดิบ Brent ทะยานขึ้นประมาณ 2.4% ไปอยู่เหนือ $93 การดีดตัวของราคาครั้งนี้กลับทิศทางจากการร่วงลงเมื่อวันศุกร์ก่อนหน้า ซึ่งเป็นช่วงที่นักลงทุนมีความหวังว่าสหรัฐฯ และอิหร่านจะบรรลุข้อตกลงกันได้

ข้อตกลงหยุดยิงที่สะดุด การเจรจาสหรัฐ-อิหร่านยังไร้ทิศทาง

แต่การพุ่งขึ้นของราคาน้ำมันไม่ได้มาจากเลบานอนเพียงอย่างเดียว ณ วันอาทิตย์ที่ 1 มิถุนายน ประธานาธิบดีทรัมป์ก็ยังไม่ตัดสินใจว่าจะลงนามต่ออายุข้อตกลงหยุดยิง 60 วันกับอิหร่านตามที่มีรายงานว่ามีการเจรจาผ่านคนกลางหรือไม่ รองประธานาธิบดีเจ.ดี. แวนซ์ กล่าวกับผู้สื่อข่าวว่ายัง "ต้องรอดู" ว่าสุดท้ายท่านประธานาธิบดีจะลงนามหรือไม่ แม้แหล่งข่าวในสหรัฐฯ จะส่งสัญญาณว่ามีข้อตกลงเบื้องต้นแล้วก็ตาม

ที่ซับซ้อนกว่านั้นคือ อิหร่านปฏิเสธต่อสาธารณะว่ายังไม่มีข้อตกลงการต่ออายุหยุดยิงใดๆ เกิดขึ้นจริง ทำให้เกิดช่องว่างของความน่าเชื่อถือระหว่างคำแถลงในแง่ดีของวอชิงตันกับท่าทีของเตหะราน สำหรับตลาดน้ำมันแล้ว ภาวะที่ไร้ข้อยุติแบบนี้ เปรียบเหมือนการตัด ‘วาล์วนิรภัย’ ทางเดียวที่จะคลายความกังวลออกไป หากมีเหตุการณ์ไม่คาดฝันเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นโดรนถูกยิงตก อุปกรณ์วางทุ่นระเบิด หรือการโจมตีด้วยขีปนาวุธ ล้วนมีความเสี่ยงที่จะยกระดับไปสู่ความขัดแย้งที่ใหญ่กว่า

จุดเดือดที่ช่องแคบฮอร์มุซ สู้รบกันไม่หยุดทั้งที่มีหยุดยิง

ปัจจัยที่สามซึ่งส่งผลต่อราคาน้ำมันและจับต้องได้มากที่สุดคือ การปะทะทางทหารที่ดำเนินอยู่ต่อเนื่อง ณ เส้นทางเดินเรือน้ำมันที่สำคัญที่สุดในโลก ช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเป็นช่องทางผ่านของน้ำมันโลกประมาณ 20-25% ยังคงเป็นพื้นที่สู้รบ แม้จะมีข้อตกลงหยุดยิงในนามก็ตาม

ในสัปดาห์ที่ผ่านมา กองทัพสหรัฐฯ ได้ดำเนินปฏิบัติการที่เรียกว่า "การโจมตีเพื่อป้องกันตนเอง" หลายระลอก

• กองกำลังสหรัฐฯ โจมตีฐานเรดาร์และศูนย์ควบคุมโดรนของอิหร่านบนเกาะโกรุกและเกาะเควชม์ เพื่อตอบโต้สิ่งที่เรียกว่าการกระทำ "เชิงรุก" หลังจากที่อิหร่านยิงโดรน MQ-1 ของสหรัฐฯ ตกเหนือผืนน้ำสากล
• สหรัฐฯ ยังโจมตีสถานที่ทางทหารแห่งหนึ่งทางตอนใต้ของอิหร่าน ซึ่งเจ้าหน้าที่ระบุว่าเป็นภัยคุกคามต่อการเดินเรือพาณิชย์
• เมื่อวันที่ 28 พฤษภาคม วอชิงตันและเตหะรานให้ข้อมูลที่ขัดแย้งกันเกี่ยวกับการเผชิญหน้าใกล้เมืองแบนดาร์อับบาส สหรัฐฯ ระบุว่าสกัดโดรนจู่โจมทางเดียวของอิหร่านได้ 4 ลำ ในขณะที่อิหร่านอ้างว่าเพียงแค่หยุดเรือบรรทุกน้ำมันของสหรัฐฯ ที่เดินเรือโดยไม่เปิดเรดาร์

เหตุการณ์เหล่านี้ยืนยันว่าเส้นทางน้ำดังกล่าวยังคงเป็นพื้นที่ที่มีการสู้รบอย่างแข็งขัน แม้จะมีภาษาทางการทูตเกี่ยวกับการหยุดยิง แต่ความเป็นจริงทางทหารในผืนน้ำคือความเสี่ยงต่อการเดินเรือที่ยังคุกรุ่นอยู่

‘ส่วนต่างความเสี่ยงสามแดนหน้า’ และเส้นทางข้างหน้า

ไม่มีเหตุการณ์ใดเพียงเหตุการณ์เดียว ที่จะผลักดันให้ WTI กลับไปใกล้ $90 ต่อบาร์เรลได้ มันคือผลกระทบซ้ำเติมจากปัจจัยหลายส่วนที่สร้างความสั่นสะเทือนให้กับตลาด

1. แดนหน้าผ่านตัวแทน การขยายปฏิบัติการของอิสราเอลในเลบานอนดึงเฮซบุลเลาะห์ ซึ่งเป็นตัวแทนภูมิภาคที่ทรงพลังที่สุดของอิหร่านเข้ามาเกี่ยวข้องโดยตรง การยกระดับความรุนแรงใดๆ ที่นั่นมีความเสี่ยงที่จะดึงอิหร่านเข้าสู่การสู้รบสองด้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเตหะรานต้องการตอบโต้การโจมตีของสหรัฐฯ ด้วยการก่อกวนการเดินเรือในอ่าวเปอร์เซีย
2. สุญญากาศทางการทูต เนื่องจากการตัดสินใจของทรัมป์ยังค้างคา และอิหร่านเองก็ปฏิเสธว่ามีข้อตกลงใดๆ กรอบการทำงานทางการทูตจึงขาดสภาพบังคับ ตลาดถูกบังคับให้ซื้อขายในกรอบเวลาที่การคำนวณผิดพลาดเพียงนิดเดียวอาจทำให้ข้อตกลงหยุดยิงพังทลายลงอย่างสมบูรณ์
3. จุดคอขวดทางกายภาพ การวางทุ่นระเบิดที่เกิดขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้ โดรนที่ถูกยิงตก และการโจมตีที่แม่นยำ ส่งสัญญาณว่าช่องแคบฮอร์มุซไม่ได้เปิดอย่างปลอดภัย แต่ยังคงเป็นเขตที่มีความเสี่ยงสูง นักวิเคราะห์เตือนว่า ต่อให้บรรลุข้อตกลงได้ในท้ายที่สุด การเปิดช่องแคบอย่างเต็มรูปแบบและปลอดภัยก็น่าจะเป็นกระบวนการที่ล่าช้า

วิกฤตที่ซ้อนทับกันนี้ได้สร้างสิ่งที่นักสังเกตการณ์ตลาดเรียกว่า ‘ส่วนต่างความเสี่ยงสามแดนหน้า’ (three-front risk premium) การดีดตัวของราคาในครั้งนี้ตอกย้ำว่าตลาดพลังงานโลกไม่ได้ตอบสนองต่อข่าวการเมืองเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่กำลังตั้งราคาบนความขัดแย้งหลายจุดที่ไร้เสถียรภาพอย่างลึกซึ้ง โดยยังไม่มีทางออกที่ชัดเจนในระยะอันใกล้นี้