เจาะดีลหยุดยิงสหรัฐ–อิหร่าน 60 วัน: มีอะไรอยู่ในข้อตกลง และทำไมยังเสี่ยงล่ม

รายงานล่าสุดระบุว่าผู้ไกล่เกลี่ยเชื่อว่าทั้งสองฝ่ายใกล้เห็นพ้องกับ การขยายหยุดยิง 60 วัน พร้อมบันทึกความเข้าใจ (memorandum of understanding) ที่จะกำหนดขั้นตอนการเจรจาในระยะถัดไป

ประเด็นสำคัญในกรอบข้อตกลง

แม้รายละเอียดสุดท้ายยังไม่เป็นทางการ แต่รายงานหลายแหล่งระบุว่าข้อตกลงอาจมีองค์ประกอบหลักดังต่อไปนี้

1. การเปิดช่องแคบฮอร์มุซแบบค่อยเป็นค่อยไป

หนึ่งในหัวใจของข้อตกลงคือ การเปิดการเดินเรือผ่านช่องแคบฮอร์มุซอย่างค่อยเป็นค่อยไป

ช่องแคบฮอร์มุซเป็นเส้นทางยุทธศาสตร์ที่น้ำมันจำนวนมากของโลกต้องผ่าน เมื่อเกิดความขัดแย้ง เส้นทางนี้ถูกจำกัดการใช้งานจากทั้งสองฝ่าย ทำให้ตลาดพลังงานทั่วโลกจับตามองอย่างใกล้ชิด

แนวคิดที่กำลังหารือคือการเปิดเส้นทางเดินเรือเป็นขั้นตอนในช่วงเวลาหยุดยิง แทนที่จะรอจนมีข้อตกลงสันติภาพเต็มรูปแบบก่อน

2. การหารือเรื่องยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูงของอิหร่าน

อีกประเด็นใหญ่คือ อนาคตของยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูง (Highly Enriched Uranium – HEU) ที่อิหร่านครอบครองอยู่

ทางเลือกที่มีการพูดถึง ได้แก่

• การลดระดับความเข้มข้นของยูเรเนียม
• การส่งออกหรือถ่ายโอนไปยังต่างประเทศ
• มาตรการทางเทคนิคอื่นเพื่อลดความเสี่ยงการแพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์

ประเด็นนี้ถือเป็นหนึ่งในจุดขัดแย้งที่ยากที่สุด เพราะฝ่ายสหรัฐยืนยันว่าอิหร่านไม่ควรครอบครองวัสดุที่สามารถนำไปผลิตอาวุธนิวเคลียร์ได้ ขณะที่อิหร่านยืนยันสิทธิในการพัฒนาโครงการนิวเคลียร์ของตนเอง

3. การผ่อนคลายคว่ำบาตรและมาตรการเศรษฐกิจบางส่วน

ในทางกลับกัน วอชิงตันอาจเสนอ การผ่อนคลายแรงกดดันทางเศรษฐกิจบางส่วน หากอิหร่านดำเนินมาตรการตามกรอบข้อตกลง

แนวคิดที่ถูกพูดถึง ได้แก่

• ลดความเข้มงวดของการปิดล้อมทางทะเลต่อท่าเรืออิหร่าน
• การผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรบางรายการ
• การทยอยปลดล็อกเงินทุนของอิหร่านที่ถูกอายัดในต่างประเทศ

รายงานบางฉบับระบุว่าเงินทุนเหล่านี้อาจถูกปล่อยเป็นช่วง ๆ หากการหยุดยิงยังคงดำเนินต่อไปได้

อย่างไรก็ตาม สื่อที่เชื่อมโยงกับอิหร่านบางแห่งระบุว่า เตหะรานยังมองว่าข้อเสนอของสหรัฐ ยังไม่มี “สัมปทานที่เป็นรูปธรรม” เพียงพอ สำหรับการประนีประนอมครั้งใหญ่

บทบาทของตัวกลางเจรจา

ในการเจรจาครั้งนี้ ปากีสถานถือเป็นตัวกลางหลัก โดยเป็นเจ้าภาพการพูดคุยและช่วยส่งผ่านข้อเสนอระหว่างสองฝ่าย

ขณะเดียวกัน ประเทศในอ่าวอาหรับ เช่น กาตาร์ ซาอุดีอาระเบีย และสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ก็มีบทบาทเบื้องหลังในการผลักดันให้เกิดการลดความตึงเครียด เพื่อหลีกเลี่ยงการขยายตัวของสงครามในภูมิภาค

การทูตแบบ “shuttle diplomacy” หรือการส่งตัวแทนไปมาระหว่างประเทศต่าง ๆ ช่วยให้การเจรจายังคงเดินหน้าต่อไป แม้จะมีความเห็นต่างหลายประเด็น

อุปสรรคสำคัญที่ยังขวางข้อตกลง

แม้รายงานหลายฝ่ายจะมองว่าความแตกต่างเริ่มแคบลง แต่ยังมีประเด็นสำคัญที่ทำให้การเจรจาหยุดชะงักหลายครั้ง

ช่องแคบฮอร์มุซ

สหรัฐมองว่าการเปิดเส้นทางเดินเรือผ่านช่องแคบฮอร์มุซเป็นเงื่อนไขที่ต่อรองไม่ได้ เนื่องจากความสำคัญต่อเศรษฐกิจโลก ขณะที่อิหร่านใช้การควบคุมพื้นที่นี้เป็นเครื่องต่อรองทางการเมือง

ยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูง

วอชิงตันต้องการให้มีการกำจัดหรือถ่ายโอนยูเรเนียมระดับสูงออกไป ส่วนอิหร่านยืนยันสิทธิในการรักษาโครงการนิวเคลียร์ของตน

มาตรการคว่ำบาตรและเงินทุนที่ถูกอายัด

อิหร่านต้องการให้มีการยกเลิกคว่ำบาตรในวงกว้างและเข้าถึงเงินทุนหลายพันล้านดอลลาร์ที่ถูกอายัดในต่างประเทศ แต่ฝ่ายสหรัฐเสนอเพียง การผ่อนคลายแบบเป็นขั้นตอน ที่เชื่อมโยงกับความคืบหน้าของข้อตกลง

จังหวะของการเจรจานิวเคลียร์

อีกข้อถกเถียงคือควรจัดการประเด็นนิวเคลียร์ทันที หรือเลื่อนไปเจรจาในระยะถัดไปหลังจากการหยุดยิงได้รับการต่ออายุแล้ว

แรงกดดันจากความเสี่ยงการปะทะรอบใหม่

การทูตกำลังเกิดขึ้นท่ามกลางแรงกดดันสูง รายงานบางฉบับระบุว่าสหรัฐเคยพิจารณา การโจมตีทางทหารเพิ่มเติมต่อเป้าหมายในอิหร่าน หากการเจรจาล้มเหลว

ในขณะเดียวกัน เจ้าหน้าที่บางฝ่ายชี้ว่าการเจรจาที่กำลังดำเนินอยู่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้การยกระดับทางทหารถูกเลื่อนออกไปชั่วคราว

ทำไมช่วงไม่กี่สัปดาห์ข้างหน้าจึงสำคัญ

แม้ข้อตกลงขยายหยุดยิงจะสำเร็จ ก็ยังเป็นเพียง ก้าวชั่วคราว มากกว่าจะเป็นการยุติความขัดแย้งอย่างถาวร

แนวทางที่กำลังหารือคือการเดินหน้าเป็นขั้นตอน: ทำให้สถานการณ์สงบ เปิดเส้นทางเดินเรือ และเริ่มการเจรจาเชิงลึกเกี่ยวกับโครงการนิวเคลียร์และความมั่นคงในภูมิภาค

คำถามสำคัญคือ ทั้งสองฝ่ายจะสามารถหาจุดสมดุลในประเด็นที่ยากที่สุดได้หรือไม่ สำหรับตอนนี้ การขยายหยุดยิง 60 วันถูกมองว่าเป็น สะพานทางการทูตที่เปราะบาง เพื่อป้องกันไม่ให้ความขัดแย้งกลับมาปะทุอีกครั้ง ขณะผู้เจรจาพยายามหาทางออกสำหรับปัญหาที่ซับซ้อนที่สุด