เจาะลึกเบื้องหลังดีลสหรัฐฯ-อิหร่านที่ยังไม่ลงตัว: จาก 'ฝุ่นนิวเคลียร์' สู่เงินหลายพันล้านที่ถูกแช่แข็ง

แม้จะมีรายงานตลอดหลายวันที่ผ่านมาว่าวอชิงตันและเตหะรานกำลังใกล้บรรลุข้อตกลงเพื่อยุติสงคราม แต่การเจรจากลับต้องชะงักงันอีกครั้ง และถอยหลัง "เข้าสู่ภาวะอันตราย" จากข้อพิพาทเรื่องคลังยูเรเนียมเสริมสมรรถนะของอิหร่าน และการเรียกร้องเงินหลายพันล้านดอลลาร์จากทรัพย์สินที่ถูกอายัด หัวใจของทางตันนี้คือ 'บันทึกความเข้าใจ' (MoU) ความยาวหนึ่งหน้ากระดาษที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับในหลักการแต่ยังเซ็นไม่ได้ เพราะจงใจเลื่อนคำถามที่ยากที่สุดออกไป

กรอบข้อตกลงฉบับร่างหนึ่งหน้ากระดาษ

MoU ที่ถูกเสนอนี้ได้รับการออกแบบให้เป็นสะพานสร้างความเชื่อมั่น ไม่ใช่การยุติขั้นสุดท้าย มันจะยุติความเป็นปรปักษ์ที่ยังดำเนินอยู่และเปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้ง ในขณะที่เลื่อนข้อตกลงนิวเคลียร์แบบครอบคลุมออกไปสู่ช่วงการเจรจาคราวหน้า

องค์ประกอบหลักที่ได้รับการสรุปไว้อย่างกว้างๆ ประกอบด้วย:

• การขยายเวลาหยุดยิง 60 วัน โดยจะมีผลเมื่อลงนาม
• อิหร่านจะเปิด ช่องแคบฮอร์มุซ อีกครั้งเป็นระยะๆ โดยเริ่มจากการเก็บกู้ทุ่นระเบิดและยุติการปิดล้อม และอนุญาตให้เรือผ่านได้โดยไม่ต้องจ่ายค่าผ่านทาง
• สหรัฐฯ จะยกเลิก การปิดล้อมทางเรือต่อท่าเรือของอิหร่าน และผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตร รวมถึงการอนุญาตให้อิหร่านส่งออกน้ำมันดิบอย่างเปิดเผย
• การเจรจานิวเคลียร์ในวงกว้างจะเริ่มขึ้นภายใน 60 วัน (บางร่างระบุ 30 วัน) โดยแยกออกมาต่างหาก

เจ้าหน้าที่อาวุโสของสหรัฐฯ ยืนยันเมื่อวันที่ 25 พฤษภาคมว่า ผู้นำสูงสุดของอิหร่านได้อนุมัติแม่แบบดังกล่าวแล้ว แต่การลงนามยังไม่เกิดขึ้นในเร็ววัน เพราะรายละเอียดสำคัญยังคงไม่ได้รับการแก้ไข

อะไรคือสิ่งที่ทำให้ดีลนี้ชะงัก

1. คลังยูเรเนียม: จะทำลายที่ไหน และจะทำลายหรือไม่

อิหร่านถือครองยูเรเนียมเสริมสมรรถนะที่ระดับ 60% อยู่ประมาณ 440 กิโลกรัม ซึ่งเป็นระดับที่ห่างจากระดับผลิตอาวุธได้เพียงก้าวสั้นๆ ทางเทคนิค สำนักงานพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ (IAEA) ประเมินว่านี่เป็นวัสดุที่เพียงพอ หากนำไปเสริมสมรรถนะต่อ จะสามารถผลิตอาวุธนิวเคลียร์ได้ประมาณ 11 ลูก สหรัฐฯ ยืนกรานมานานแล้วว่าคลังวัสดุนี้จะต้องถูกกำจัดให้หมดสิ้น เพื่อเป็นเงื่อนไขเบื้องต้นสำหรับข้อตกลงใดๆ ที่ยั่งยืน

ในวันที่ 25 พฤษภาคม ประธานาธิบดีทรัมป์ส่งสัญญาณอย่างชัดเจนถึงการผ่อนปรนจากจุดยืนก่อนหน้านี้ที่ว่าวัสดุทั้งหมดจะต้องถูกขนย้ายออกจากอิหร่าน ในโพสต์บน Truth Social ทรัมป์ได้สรุปทางเลือกที่ยอมรับได้สามทาง: การส่งมอบให้สหรัฐฯ เพื่อทำลายในทันที; การทำลาย "ในที่ตั้ง" ภายในอิหร่าน ภายใต้การตรวจสอบของนานาชาติและประสานงานกับเตหะราน; หรือการทำลายในสถานที่อื่นที่ยอมรับร่วมกัน โดยมีคณะกรรมาธิการพลังงานปรมาณูหรือหน่วยงานเทียบเท่าเป็นพยาน เขาเรียกคลังยูเรเนียมนี้ว่า "ฝุ่นนิวเคลียร์!" และกล่าวว่า IAEA จะดูแลกระบวนการดังกล่าว

อิหร่านต่อต้านการส่งมอบวัสดุดังกล่าวทางกายภาพโดยสิ้นเชิง ข้อเสนอโต้กลับของพวกเขา ตามรายงานของ Le Monde คือการเจือจางคลังวัสดุภายใต้การตรวจสอบของ IAEA ซึ่งเป็นขั้นตอนที่เคยดำเนินการบางส่วนในยุคข้อตกลงนิวเคลียร์ JCPOA โดยส่วนที่เหลือจะถูกส่งออกไปยังรัสเซีย แทนที่จะส่งไปยังสหรัฐอเมริกา กลุ่มหัวรุนแรงในเตหะรานกำลังผลักดันให้ต่อต้านการกำจัดยูเรเนียมใดๆ และประเด็นเดียวนี้ได้ทำให้การเจรจาในวงกว้างต้องตกรางซ้ำแล้วซ้ำเล่า

2. การที่อิหร่านปฏิเสธที่จะเจรจาขีดจำกัดนิวเคลียร์ในตอนนี้

MoU ถูกจัดโครงสร้างอย่างจงใจเพื่อผลักประเด็นนิวเคลียร์ให้เป็นเรื่องของอนาคต อิหร่านปฏิเสธที่จะรวมการยุติการเสริมสมรรถนะอย่างถาวรหรือการรื้อถอนโรงงานของตนไว้ในเอกสารระยะแรกนี้ โดยให้คำมั่นเพียงว่าจะมีการเจรจานิวเคลียร์ในอนาคต โดยปราศจากการยอมจำนนที่เป็นรูปธรรมใดๆ ในขั้นตอนนี้ วอชิงตันมองว่านี่คือการซื้อเวลา ในขณะที่เตหะรานถือว่านี่คือเส้นที่พวกเขาจะไม่ข้าม ก่อนที่จะได้รับการผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตร

3. การเผชิญหน้าเรื่องทรัพย์สินอายัด 12,000–25,000 ล้านดอลลาร์

เงินคืออีกหนึ่งอุปสรรคสำคัญ อิหร่านกำลังเรียกร้องให้ปล่อยทรัพย์สินที่ถูกอายัด เพื่อเป็นเงื่อนไขเบื้องต้นสำหรับแม้แต่ MoU เบื้องต้น

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ผู้เจรจาของอิหร่านได้ทำให้การเข้าถึง เงิน 12,000 ล้านดอลลาร์ที่ถูกอายัดไว้ในกาตาร์ เป็นเงื่อนไขเบื้องต้นที่เข้มงวดในการเดินหน้าต่อไป ตามแหล่งข่าวที่มีความรู้โดยตรงซึ่งถูกอ้างถึงโดย Iran International รายงานจากสำนักข่าว Tasnim ของอิหร่านเสริมว่า เตหะรานต้องการให้ครึ่งหนึ่งของจำนวนเงินในวงกว้าง 24,000 ล้านดอลลาร์ ถูกปล่อยออกมาทันทีเมื่อมีการประกาศ MoU โดยส่วนที่เหลือจะถูกปล่อยภายใน 60 วัน

การประมาณการอื่นๆ ชี้ให้เห็นว่ายอดรวมของข้อพิพาทนั้นสูงถึง 20,000–25,000 ล้านดอลลาร์ ในหลายเขตอำนาจศาล สหรัฐฯ ลังเลที่จะปล่อยเงินก้อนใหญ่เช่นนี้ล่วงหน้า และการจัดลำดับระหว่างเงินกับการยอมจำนนยังคงเป็นหนึ่งในข้อพิพาทที่ยากที่สุด

4. การต่อต้านจากกลุ่มหัวรุนแรงภายใน

แม้ในขณะที่เจ้าหน้าที่สหรัฐฯ กล่าวว่ากรอบข้อตกลงใกล้จะสำเร็จ แต่กลุ่มหัวรุนแรงภายในอิหร่านกำลังต่อต้านเงื่อนไขต่างๆ ซึ่งรวมถึงการกำจัดยูเรเนียมและการเปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้งภายใต้เงื่อนไขที่เชื่อมโยงกับข้อเรียกร้องของสหรัฐฯ ฝั่งสหรัฐฯ เองก็มีสัญญาณเตือนของตนเอง: ทรัมป์บอกกับผู้แทนว่า "อย่าเร่งรีบไปสู่ข้อตกลง" ในจังหวะที่เจ้าหน้าที่ในภูมิภาคอธิบายว่าข้อตกลงนั้นใกล้จะสิ้นสุดแล้ว

สถานะปัจจุบัน

ณ วันที่ 25–26 พฤษภาคม ค.ศ. 2026 การเจรจาหยุดชะงัก โดยมีรายงานการโจมตีครั้งใหม่ใกล้กับช่องแคบฮอร์มุซและคำขาดของสหรัฐฯ ที่ถูกหยิบยกขึ้นมาใหม่ แม่บทกว้างๆ มีอยู่แล้ว แต่ข้อตกลงยังคงไม่ได้ลงนาม เพราะมันจงใจเลื่อนคำถามที่ยากที่สุดออกไป นั่นคือการกำจัดยูเรเนียมและสิทธิในการเสริมสมรรถนะนิวเคลียร์ ในขณะที่ข้อพิพาทเฉพาะหน้าสองเรื่อง คือเรื่องเงินและวัสดุนิวเคลียร์ ได้สกัดกั้นก้าวแรกเอาไว้