มาตรการควบคุมส่งออกของญี่ปุ่น เริ่มตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2023 กระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรมของญี่ปุ่น (METI) ได้เพิ่มอุปกรณ์การผลิตเซมิคอนดักเตอร์ขั้นสูง 23 ประเภทในบัญชีควบคุมการส่งออก โดยกำหนดให้ต้องมีใบอนุญาตสำหรับทุกปลายทางภายใต้กฎหมายว่าด้วยการแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศและการค้าต่างประเทศ ข้อจำกัดเหล่านี้ ซึ่งประสานงานกับแรงกดดันของสหรัฐฯ ปิดกั้นการขายเครื่องมือที่ล้ำสมัยไปยังจีน และมีผลบังคับใช้เป็นมาตรการห้ามโดยพฤตินัยสำหรับอุปกรณ์ที่ทันสมัยที่สุด

ที่โตเกียวอิเล็กตรอน (TEL) ผลกระทบชัดเจน: ยอดขายในจีนลดลงจาก 279.4 พันล้านเยน เหลือ 175.5 พันล้านเยน ในไตรมาสที่ 3 ของปีงบประมาณ 2026 เพียงไตรมาสเดียว และส่วนแบ่งรายได้ของ TEL จากจีนลดลง 8.5 จุดเปอร์เซ็นต์ เหลือ 31.8% ระหว่างปีงบประมาณ 2025 ถึงกลางปี 2026 ส่วนแบ่งรายได้จากจีนของ TEL ลดลงจากประมาณ 44% เหลือประมาณ 30%

บริษัทต่างๆ ตอบสนองอย่างไร: ความต้องการ AI + การเปลี่ยนภูมิศาสตร์

บริษัทต่างๆ กำลังชดเชยการขาดดุลในจีนด้วยความต้องการที่พุ่งสูงสำหรับ อุปกรณ์การผลิตที่เกี่ยวข้องกับ AI และการหันไปเน้น เกาหลีใต้และไต้หวัน

ความต้องการที่ขับเคลื่อนโดย AI กำลังเฟื่องฟู ยอดขายอุปกรณ์เซมิคอนดักเตอร์ทั่วโลกทำสถิติสูงสุดที่ 135 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2025 เพิ่มขึ้น 15% เมื่อเทียบเป็นรายปี โดยได้แรงหนุนจากการลงทุนในโลจิกขั้นสูงและหน่วยความจำแบนด์วิดธ์สูง (HBM) สำหรับ AI เชิงสร้างสรรค์ โตเกียวอิเล็กตรอนรายงานความต้องการที่ "แข็งแกร่งมาก" สำหรับเซิร์ฟเวอร์ AI ระดับแนวหน้า และคาดว่าการลงทุน DRAM จะเติบโตเป็นเลขสองหลักจนถึงช่วงปลายปี 2026 บริษัทคาดการณ์ว่าความต้องการที่เกี่ยวข้องกับ AI จะถึง 40% ของรายได้ภายในปีงบประมาณ 2026

ดิสโก้ ซึ่งผลิตเครื่องเจียรและเครื่องตัดที่ใช้ในการตัดแผ่นเวเฟอร์ซิลิคอน ได้กลายเป็นผู้เล่นหลักในห่วงโซ่อุปทานชิป AI ทั่วโลก ในช่วงเก้าเดือนที่สิ้นสุดวันที่ 31 ธันวาคม 2025 ยอดขายสุทธิเติบโต 11.5% และรายได้สุทธิเพิ่มขึ้น 8.7% โดยได้แรงหนุนจากรายจ่ายด้านทุนของ TSMC, SK Hynix และ Samsung

การปรับสมดุลระดับภูมิภาคกำลังเร่งตัวขึ้น ผลประกอบการไตรมาสที่ 3 ปีงบประมาณ 2026 ของ TEL แสดงให้เห็นว่าส่วนแบ่งของเกาหลีใต้ในยอดขายสุทธิเพิ่มขึ้น 6 จุดเปอร์เซ็นต์เมื่อเทียบกับไตรมาสก่อนหน้าเป็น 27.1% ในปีงบประมาณ 2025 ส่วนแบ่งของเกาหลีและไต้หวันเพิ่มขึ้น 4.9 และ 2.4 จุดเปอร์เซ็นต์ตามลำดับ เป็น 22.4% และ 20.7% สกรีน โฮลดิ้งส์ และดิสโก้ ก็มีรูปแบบที่คล้ายคลึงกัน

ความเป็นผู้นำด้านเทคโนโลยีเป็นปราการป้องกัน TEL เริ่มใช้การกัดด้วยอุณหภูมิต่ำพิเศษ (cryogenic etching) สำหรับชิปขนาด 2 นาโนเมตรในช่วงต้นปี 2025 ซึ่งเพิ่มความแม่นยำและอุปสรรคในการเข้าสู่ตลาดสำหรับคู่แข่งจีน บริษัทยังคงมีส่วนแบ่งตลาดเกือบผูกขาดในกลุ่มอุปกรณ์สำคัญ — ประมาณ 88-90% ของส่วนแบ่งตลาดโลกในเครื่องเคลือบ/พัฒนา (coater/developers) — ซึ่งให้อำนาจในการกำหนดราคาที่ทางเลือกจากจีนยังคงต่อสู้ได้ยาก

ความเสี่ยง: การถูกแทนที่อย่างถาวรโดยการพึ่งพาตนเองของจีน

นักวิเคราะห์มองเห็นความเสี่ยงเชิงโครงสร้างที่ซัพพลายเออร์ญี่ปุ่นอาจ ถูกแทนที่อย่างถาวร จากตลาดจีน:

การเร่งพึ่งพาตนเอง จีนตั้งเป้าหมายพึ่งพาตนเองในอุปกรณ์และวัสดุเซมิคอนดักเตอร์ถึง 40% ภายในปี 2026 และได้เพิ่มบริษัทญี่ปุ่น 40 แห่งไว้ในบัญชีควบคุมการส่งออกและบัญชี "หน่วยงานที่ไม่น่าเชื่อถือ" ผู้เชี่ยวชาญจีนระบุว่ามาตรการจำกัดของญี่ปุ่นนั้น "ย้อนศร" — กลับเป็นการเสริมสร้างอุตสาหกรรมในประเทศที่ญี่ปุ่นพยายามจะชะลอ

มาตรการควบคุมตอบโต้ ในเดือนมกราคม 2026 กระทรวงพาณิชย์ของจีน (MOFCOM) ได้ออกมาตรการควบคุมการส่งออกสินค้าแบบใช้งานคู่ (dual-use) ไปยังญี่ปุ่นที่มีผลทันที โดยห้ามการส่งมอบให้กับผู้ใช้ปลายทางทางทหารของญี่ปุ่น และจำกัดการไหลเวียนของวัสดุอย่างกว้างขวาง มาตรการดังกล่าวครอบคลุมถึงแร่หายากและวัสดุสำคัญอื่นๆ ที่จีนครองการแปรรูปทั่วโลก ซึ่งคุกคามห่วงโซ่อุปทานของญี่ปุ่น

หน้าต่างที่แคบลง ส่วนแบ่งของจีนในรายได้ของผู้ผลิตอุปกรณ์ญี่ปุ่นกำลังลดลงในเชิงโครงสร้าง และนักวิเคราะห์เตือนว่าเมื่อทางเลือกในประเทศของจีนถึงระดับความสมบูรณ์ การเรียกคืนส่วนแบ่งตลาดจะเป็นเรื่องยาก คำถามไม่ใช่ว่าญี่ปุ่นจะสูญเสียส่วนแบ่งในจีนหรือไม่ แต่ จะได้กลับคืนมาเท่าไหร่ หากมาตรการควบคุมผ่อนคลายลงในอนาคต

สรุป

ผู้ผลิตอุปกรณ์ชิปของญี่ปุ่นกำลังนำทางจุดเปลี่ยนทางประวัติศาสตร์ การลดลง 10% ของยอดขายในจีนไม่ใช่เรื่องชั่วคราว แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่ขับเคลื่อนโดยนโยบาย ภูมิรัฐศาสตร์ และการแข่งขันทางอุตสาหกรรม ความสามารถของอุตสาหกรรมในการหันไปสู่ AI และกระจายความเสี่ยงทางภูมิศาสตร์กำลังช่วยให้รายได้ยังคงอยู่ได้ในขณะนี้ แต่ความเสี่ยงที่จะถูกแทนที่อย่างถาวรจากจีน — ตลาดอุปกรณ์เซมิคอนดักเตอร์ที่ใหญ่ที่สุดในโลกเป็นเวลาหกปีติดต่อกัน — ยังคงเป็นภัยคุกคามหลัก

เมื่อระบบนิเวศในประเทศของจีนเติบโตเต็มที่และมาตรการควบคุมตอบโต้ทวีความรุนแรงขึ้น ซัพพลายเออร์ญี่ปุ่นต้องเผชิญกับความท้าทายเชิงกลยุทธ์ที่ความต้องการ AI เพียงอย่างเดียวไม่สามารถแก้ไขได้อย่างสมบูรณ์

มาตรการควบคุมส่งออกของญี่ปุ่น เริ่มตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2023 กระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรมของญี่ปุ่น (METI) ได้เพิ่มอุปกรณ์การผลิตเซมิคอนดักเตอร์ขั้นสูง 23 ประเภทในบัญชีควบคุมการส่งออก โดยกำหนดให้ต้องมีใบอนุญาตสำหรับทุกปลายทางภายใต้กฎหมายว่าด้วยการแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศและการค้าต่างประเทศ ข้อจำกัดเหล่านี้ ซึ่งประสานงานกับแรงกดดันของสหรัฐฯ ปิดกั้นการขายเครื่องมือที่ล้ำสมัยไปยังจีน และมีผลบังคับใช้เป็นมาตรการห้ามโดยพฤตินัยสำหรับอุปกรณ์ที่ทันสมัยที่สุด

ที่โตเกียวอิเล็กตรอน (TEL) ผลกระทบชัดเจน: ยอดขายในจีนลดลงจาก 279.4 พันล้านเยน เหลือ 175.5 พันล้านเยน ในไตรมาสที่ 3 ของปีงบประมาณ 2026 เพียงไตรมาสเดียว และส่วนแบ่งรายได้ของ TEL จากจีนลดลง 8.5 จุดเปอร์เซ็นต์ เหลือ 31.8% ระหว่างปีงบประมาณ 2025 ถึงกลางปี 2026 ส่วนแบ่งรายได้จากจีนของ TEL ลดลงจากประมาณ 44% เหลือประมาณ 30%

บริษัทต่างๆ ตอบสนองอย่างไร: ความต้องการ AI + การเปลี่ยนภูมิศาสตร์

บริษัทต่างๆ กำลังชดเชยการขาดดุลในจีนด้วยความต้องการที่พุ่งสูงสำหรับ อุปกรณ์การผลิตที่เกี่ยวข้องกับ AI และการหันไปเน้น เกาหลีใต้และไต้หวัน

ความต้องการที่ขับเคลื่อนโดย AI กำลังเฟื่องฟู ยอดขายอุปกรณ์เซมิคอนดักเตอร์ทั่วโลกทำสถิติสูงสุดที่ 135 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2025 เพิ่มขึ้น 15% เมื่อเทียบเป็นรายปี โดยได้แรงหนุนจากการลงทุนในโลจิกขั้นสูงและหน่วยความจำแบนด์วิดธ์สูง (HBM) สำหรับ AI เชิงสร้างสรรค์ โตเกียวอิเล็กตรอนรายงานความต้องการที่ "แข็งแกร่งมาก" สำหรับเซิร์ฟเวอร์ AI ระดับแนวหน้า และคาดว่าการลงทุน DRAM จะเติบโตเป็นเลขสองหลักจนถึงช่วงปลายปี 2026 บริษัทคาดการณ์ว่าความต้องการที่เกี่ยวข้องกับ AI จะถึง 40% ของรายได้ภายในปีงบประมาณ 2026

ดิสโก้ ซึ่งผลิตเครื่องเจียรและเครื่องตัดที่ใช้ในการตัดแผ่นเวเฟอร์ซิลิคอน ได้กลายเป็นผู้เล่นหลักในห่วงโซ่อุปทานชิป AI ทั่วโลก ในช่วงเก้าเดือนที่สิ้นสุดวันที่ 31 ธันวาคม 2025 ยอดขายสุทธิเติบโต 11.5% และรายได้สุทธิเพิ่มขึ้น 8.7% โดยได้แรงหนุนจากรายจ่ายด้านทุนของ TSMC, SK Hynix และ Samsung

การปรับสมดุลระดับภูมิภาคกำลังเร่งตัวขึ้น ผลประกอบการไตรมาสที่ 3 ปีงบประมาณ 2026 ของ TEL แสดงให้เห็นว่าส่วนแบ่งของเกาหลีใต้ในยอดขายสุทธิเพิ่มขึ้น 6 จุดเปอร์เซ็นต์เมื่อเทียบกับไตรมาสก่อนหน้าเป็น 27.1% ในปีงบประมาณ 2025 ส่วนแบ่งของเกาหลีและไต้หวันเพิ่มขึ้น 4.9 และ 2.4 จุดเปอร์เซ็นต์ตามลำดับ เป็น 22.4% และ 20.7% สกรีน โฮลดิ้งส์ และดิสโก้ ก็มีรูปแบบที่คล้ายคลึงกัน

ความเป็นผู้นำด้านเทคโนโลยีเป็นปราการป้องกัน TEL เริ่มใช้การกัดด้วยอุณหภูมิต่ำพิเศษ (cryogenic etching) สำหรับชิปขนาด 2 นาโนเมตรในช่วงต้นปี 2025 ซึ่งเพิ่มความแม่นยำและอุปสรรคในการเข้าสู่ตลาดสำหรับคู่แข่งจีน บริษัทยังคงมีส่วนแบ่งตลาดเกือบผูกขาดในกลุ่มอุปกรณ์สำคัญ — ประมาณ 88-90% ของส่วนแบ่งตลาดโลกในเครื่องเคลือบ/พัฒนา (coater/developers) — ซึ่งให้อำนาจในการกำหนดราคาที่ทางเลือกจากจีนยังคงต่อสู้ได้ยาก

ความเสี่ยง: การถูกแทนที่อย่างถาวรโดยการพึ่งพาตนเองของจีน

นักวิเคราะห์มองเห็นความเสี่ยงเชิงโครงสร้างที่ซัพพลายเออร์ญี่ปุ่นอาจ ถูกแทนที่อย่างถาวร จากตลาดจีน:

การเร่งพึ่งพาตนเอง จีนตั้งเป้าหมายพึ่งพาตนเองในอุปกรณ์และวัสดุเซมิคอนดักเตอร์ถึง 40% ภายในปี 2026 และได้เพิ่มบริษัทญี่ปุ่น 40 แห่งไว้ในบัญชีควบคุมการส่งออกและบัญชี "หน่วยงานที่ไม่น่าเชื่อถือ" ผู้เชี่ยวชาญจีนระบุว่ามาตรการจำกัดของญี่ปุ่นนั้น "ย้อนศร" — กลับเป็นการเสริมสร้างอุตสาหกรรมในประเทศที่ญี่ปุ่นพยายามจะชะลอ

มาตรการควบคุมตอบโต้ ในเดือนมกราคม 2026 กระทรวงพาณิชย์ของจีน (MOFCOM) ได้ออกมาตรการควบคุมการส่งออกสินค้าแบบใช้งานคู่ (dual-use) ไปยังญี่ปุ่นที่มีผลทันที โดยห้ามการส่งมอบให้กับผู้ใช้ปลายทางทางทหารของญี่ปุ่น และจำกัดการไหลเวียนของวัสดุอย่างกว้างขวาง มาตรการดังกล่าวครอบคลุมถึงแร่หายากและวัสดุสำคัญอื่นๆ ที่จีนครองการแปรรูปทั่วโลก ซึ่งคุกคามห่วงโซ่อุปทานของญี่ปุ่น

หน้าต่างที่แคบลง ส่วนแบ่งของจีนในรายได้ของผู้ผลิตอุปกรณ์ญี่ปุ่นกำลังลดลงในเชิงโครงสร้าง และนักวิเคราะห์เตือนว่าเมื่อทางเลือกในประเทศของจีนถึงระดับความสมบูรณ์ การเรียกคืนส่วนแบ่งตลาดจะเป็นเรื่องยาก คำถามไม่ใช่ว่าญี่ปุ่นจะสูญเสียส่วนแบ่งในจีนหรือไม่ แต่ จะได้กลับคืนมาเท่าไหร่ หากมาตรการควบคุมผ่อนคลายลงในอนาคต

สรุป

ผู้ผลิตอุปกรณ์ชิปของญี่ปุ่นกำลังนำทางจุดเปลี่ยนทางประวัติศาสตร์ การลดลง 10% ของยอดขายในจีนไม่ใช่เรื่องชั่วคราว แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่ขับเคลื่อนโดยนโยบาย ภูมิรัฐศาสตร์ และการแข่งขันทางอุตสาหกรรม ความสามารถของอุตสาหกรรมในการหันไปสู่ AI และกระจายความเสี่ยงทางภูมิศาสตร์กำลังช่วยให้รายได้ยังคงอยู่ได้ในขณะนี้ แต่ความเสี่ยงที่จะถูกแทนที่อย่างถาวรจากจีน — ตลาดอุปกรณ์เซมิคอนดักเตอร์ที่ใหญ่ที่สุดในโลกเป็นเวลาหกปีติดต่อกัน — ยังคงเป็นภัยคุกคามหลัก

เมื่อระบบนิเวศในประเทศของจีนเติบโตเต็มที่และมาตรการควบคุมตอบโต้ทวีความรุนแรงขึ้น ซัพพลายเออร์ญี่ปุ่นต้องเผชิญกับความท้าทายเชิงกลยุทธ์ที่ความต้องการ AI เพียงอย่างเดียวไม่สามารถแก้ไขได้อย่างสมบูรณ์