ยุคทองของภาษาที่หายไป: มนุษย์เคยสื่อสารด้วยภาษาหลายหมื่นภาษา

ยุคทองที่หายไป: เมื่อโลกเคยมีภาษามากถึง 75,000 ภาษา

ภูมิทัศน์ทางภาษาของมนุษยชาติเคยรุ่มรวยกว่าที่เราเห็นในทุกวันนี้อย่างคาดไม่ถึง การศึกษาชิ้นสำคัญที่ตีพิมพ์ในวารสาร Science เมื่อวันที่ 23 กรกฎาคม 2026 ได้สร้างแบบจำลองย้อนรอยเส้นทางความหลากหลายทางภาษาของโลกในช่วง 12,000 ปีที่ผ่านมา เผยให้เห็น 'ยุคทอง' ที่สูญหาย ซึ่งครั้งหนึ่งมนุษย์เคยใช้ภาษามากถึงหลายหมื่นภาษา และยังชี้ให้เห็นว่าจุดเริ่มต้นของการลดลงนั้นเกิดขึ้นเร็วกว่าที่เคยเชื่อกันมาก

จุดสูงสุด: ยุคทองของภาษานับหมื่นภาษา

ทีมนักวิจัยนานาชาติ ซึ่งรวมถึง แคลร์ โบเวิร์น (มหาวิทยาลัยเยล) และนักวิจัยจากสถาบันมัคส์พลังค์เพื่อมานุษยวิทยาวิวัฒนาการ (Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology) สร้างแบบจำลองขึ้นมา โดยใช้ค่าประมาณประชากรในยุคโฮโลซีน (Holocene) รวมกับข้อมูลขนาดกลุ่มของสังคมนักล่า-เก็บของป่า ก่อนจะจำลองสถานการณ์ทางประชากรศาสตร์นับพันรูปแบบ

ผลลัพธ์ที่ได้น่าทึ่งมาก ความหลากหลายทางภาษาทั่วโลกพุ่งสูงสุดที่ประมาณ 20,000 ถึง 75,000 ภาษา เมื่อประมาณ 2,000 ปีก่อน (โดยประมาณในช่วง 1,000 ปีก่อนคริสตกาล ถึง ค.ศ. 1000) ซึ่งมากกว่าจำนวนประมาณ 7,500 ภาษาที่ใช้พูดหรือภาษามือในปัจจุบันถึง 10 เท่า

คลาร์ก โบเวิร์น กล่าวกับสำนักข่าว Science News ว่า "นั่นคือยุคทองของความหลากหลายทางภาษา"

การลดลงเริ่มต้นเมื่อไหร่ และเพราะเหตุใด

ข้อค้นพบสำคัญของการศึกษานี้คือ การลดลงของความหลากหลายทางภาษาเริ่มต้นขึ้นก่อนยุคอาณานิคมยุโรปเสียอีก 'ยุคทอง' สิ้นสุดลงระหว่างประมาณ 3,000 ถึง 1,000 ปีก่อน โดยมีแรงขับเคลื่อนหลักคือ การขยายตัวของเกษตรกรรม และการเกิดขึ้นของประชากรขนาดใหญ่ที่มีการรวมศูนย์อำนาจมากขึ้น ซึ่งดูดซับหรือแทนที่กลุ่มภาษาขนาดเล็ก

นักวิจัยยังประเมินว่า ในช่วงเริ่มต้นของยุคโฮโลซีน (ประมาณ 12,000 ปีก่อน) มีภาษาเพียงประมาณ 4,500 ถึง 6,200 ภาษา เท่านั้น ซึ่งน้อยกว่าปัจจุบัน เนื่องจากประชากรมนุษย์ในตอนนั้นมีขนาดเล็กกว่ามาก ข้อค้นพบนี้ขัดแย้งกับแนวคิดที่ว่าความหลากหลายทางภาษาลดลงอย่างต่อเนื่องนับตั้งแต่ยุคน้ำแข็งสุดท้าย แต่กลับกัน มันเติบโตไปพร้อมกับจำนวนประชากร ก่อนจะถึงจุดสูงสุดแล้วค่อยลดลง

สถานการณ์ปัจจุบันและอนาคตที่คาดการณ์

ปัจจุบันทั่วโลกมีภาษาพูดหรือภาษามือประมาณ 7,500 ภาษา แต่การสูญเสียกำลังเร่งตัวขึ้น งานวิจัยเสริมอีกชิ้นที่ตีพิมพ์ในวารสาร Nature Ecology & Evolution (ไม่ใช่รายงานของ Science ฉบับนี้) คาดการณ์ว่าหากไม่มีการแทรกแซง การสูญเสียภาษาอาจเพิ่มขึ้นเป็นสามเท่าภายใน 40 ปี โดยจะมีการสูญเสียภาษาอย่างน้อย เดือนละ 1 ภาษา และอาจมีภาษามากถึง 1,500 ภาษา ที่สูญหายไปภายในสิ้นศตวรรษนี้

บทบาทของ AI ในการขยายช่องว่างทางภาษา

งานวิจัยใน Science มุ่งเน้นไปที่การสร้างแบบจำลองย้อนหลังทางประวัติศาสตร์ และไม่ได้จำลองผลกระทบของ AI โดยตรง อย่างไรก็ตาม บริบทของงานวิจัยในวงกว้างทำให้เห็นชัดเจนว่าปัญญาประดิษฐ์กำลังทำให้การกีดกันภาษาขนาดเล็กรุนแรงยิ่งขึ้น

• น้อยกว่า 5% ของภาษาทั่วโลกประมาณ 7,000 ภาษา ที่ปรากฏบนโลกออนไลน์อย่างมีความหมาย
• มากกว่า 6,000 ภาษา ยังคง 'เสียเปรียบทางดิจิทัล' (digitally disadvantaged) ไม่สามารถสร้างข้อมูลการฝึกฝนที่จำเป็นสำหรับการเป็นตัวแทนในระบบ AI ได้ ซึ่งก่อให้เกิดวงจรอุบาทว์ของการถูกกีดกัน
• มีการพิสูจน์แล้วว่า Large Language Models (LLMs) นั้น 'ไม่เป็นธรรม' ต่อภาษาที่มีผู้ใช้น้อยกว่าอย่างเป็นระบบ โดยให้สิทธิพิเศษกับภาษามาตรฐานที่มีทรัพยากรสูง ขณะที่กีดกันภาษาชนกลุ่มน้อย
• ผลลัพธ์ที่ได้คือ ช่องว่างทางภาษาดิจิทัล (digital language divide) ซึ่งเครื่องมือ AI กลับไปขยายอำนาจครอบงำของภาษาอังกฤษและภาษาหลักไม่กี่ภาษา ยิ่งเพิ่มแรงกดดันต่อชุมชนผู้ใช้ภาษาขนาดเล็ก

งานวิจัยจากมหาวิทยาลัยจอห์นส์ฮอปกินส์ ที่นำเสนอในที่ประชุมประจำปี 2025 ของ ACL (Association for Computational Linguistics) พบว่า LLMs ยอดนิยมกำลังสร้าง 'รังไหมข้อมูล' แทนที่จะทำให้สนามแข่งขันเท่าเทียมกัน บทความในวารสาร Nature จากเดือนพฤศจิกายน 2025 ระบุว่าภาษาที่ใช้พูดโดยชุมชนในเอเชีย แอฟริกา และอเมริกา ซึ่งคิดเป็นประมาณ 5,500 ภาษาจากทั้งหมด 7,000 ภาษาทั่วโลก 'กำลังเสี่ยงที่จะหายไปภายในสิ้นศตวรรษนี้'

สรุป

งานวิจัยใน Science ครั้งนี้เปลี่ยนแปลงความเข้าใจของเราเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ภาษาศาสตร์ของมนุษย์ ยุคหนึ่งความหลากหลายเคยมีมากกว่าในปัจจุบันอย่างมหาศาล โดยพุ่งสูงสุดที่หลายหมื่นภาษาเมื่อประมาณ 2,000 ปีก่อน จุดเริ่มต้นของการลดลงไม่ใช่ยุคอาณานิคม แต่เป็นยุคเกษตรกรรม และในขณะที่แรงผลักดันทางประวัติศาสตร์นี้เก่าแก่นับพันปี ระบบ AI สมัยใหม่กลับเสี่ยงที่จะเร่งการสูญเสียนี้ให้เร็วขึ้น โดยการกีดกันภาษาส่วนใหญ่ของโลกออกจากอนาคตดิจิทัล