GCAR1: หวังใหม่สำหรับผู้ป่วยมะเร็งชนิดก้อนแข็ง กับการบำบัด CAR-T แบบแรกของโลกที่ผลิตในแคนาดา

GCAR1 กำหนดเป้าหมายไปที่โปรตีนผิวเซลล์ชื่อ GPNMB (glycoprotein non-metastatic melanoma protein B) ซึ่งเป็นโปรตีนชนิด Type I transmembrane glycoprotein ที่ถูกควบคุมโดย MiTF transcription factor family

การรักษานี้ใช้ T-cell ของผู้ป่วยที่ถูกดัดแปลงพันธุกรรมด้วย lentiviral vector เพื่อให้สร้าง CAR ที่มีส่วนของ single-chain variable fragment (scFv) ซึ่งเป็นส่วนที่ใช้จับกับเป้าหมาย โดย scFv นี้มาจาก monoclonal antibody ของมนุษย์ที่จำเพาะต่อ GPNMB

โปรตีน GPNMB พบได้สูงในมะเร็งก้อนแข็งหลายชนิด ได้แก่ :

• มะเร็งเนื้อเยื่ออ่อนชนิดอัลวีโอลาร์ซาร์โคมา (Alveolar soft part sarcoma - ASPS)
• มะเร็งที่เกิดจากการเชื่อมต่อของยีน MiT/TFE
• มะเร็งเซลล์ไต (Renal cell carcinoma - RCC) บางชนิดย่อย
• มะเร็งเต้านมชนิด Triple-negative breast cancer (TNBC)
• มะเร็งเนื้อเยื่อเกี่ยวพันชนิด Undifferentiated pleomorphic sarcoma (UPS)
• มะเร็งสมองชนิดไกลโอบลาสโตมา (Glioblastoma - GBM)

รูปแบบการแสดงออกนี้ทำให้ GPNMB เป็นเป้าหมายของภูมิคุ้มกันบำบัดที่ผ่านการทดสอบทางคลินิกและมีความปลอดภัย

ผลการทดลองทางคลินิกระยะแรกในมะเร็ง ASPS

การทดลองในมนุษย์ครั้งแรกสำหรับ GCAR1 เสร็จสมบูรณ์ในปี 2023 จนถึงขณะนี้ มีผู้ป่วยเข้ารับการรักษาเพียง 2 รายในการทดลองทางคลินิกที่ Arthur J.E. Child Comprehensive Cancer Centre ในเมืองคาลการี ผลลัพธ์แม้จะเป็นเพียงข้อมูลเบื้องต้น แต่ก็สร้างความหวัง:

• ผู้ป่วยรายหนึ่งมีชีวิตยืนยาวขึ้น 18 เดือน ก่อนที่จะเสียชีวิตลงในที่สุดจากมะเร็ง
• ผู้ป่วยรายที่สองพบว่า ก้อนมะเร็งลดขนาดลงอย่างมีนัยสำคัญ และยังคงตอบสนองต่อการรักษา
• นักวิจัยรายงานว่า GCAR1 เป็นการบำบัดชนิดแรกที่แสดงให้เห็นถึงศักยภาพที่ดีในการรักษา ASPS

ข้อควรระวัง: ผลลัพธ์เหล่านี้มาจากผู้ป่วยจำนวนน้อยมาก (เพียง 2 ราย) และเป็นข้อมูลที่รายงานผ่านสื่อ ไม่ใช่จากวารสารที่ผ่านการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิ ข้อมูลการทดลองระยะที่ 1 อย่างละเอียดยังไม่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารทางการแพทย์

มะเร็งชนิดอื่นที่กำลังถูกทดสอบในการทดลองระยะที่ 1/2

การทดลองระยะที่ 1 ปัจจุบัน (NCT07297667 ซึ่งเริ่มในเดือนมีนาคม 2026) กำลังรับสมัครผู้ป่วยที่มีเนื้องอกก้อนแข็งชนิดกลับมาเป็นซ้ำหรือดื้อต่อการรักษาที่แสดงออกถึงโปรตีน GPNMB โดยเฉพาะ :

• มะเร็งเนื้อเยื่ออ่อนชนิดอัลวีโอลาร์ซาร์โคมา (ASPS) – ข้อบ่งชี้หลัก
• มะเร็งเซลล์ไต (RCC) (ยกเว้นชนิด clear cell subtype)
• มะเร็งเต้านมชนิด Triple-negative breast cancer (TNBC)

นอกจากนี้ยังมีการทดลองเฉพาะสำหรับ ASPS ที่กลับมาเป็นซ้ำอีกด้วย (NCT06813417)

ทำไมเนื้องอกก้อนแข็งถึงเป็นความท้าทายที่ยืนนานสำหรับการบำบัดด้วย CAR-T?

แม้ CAR-T จะประสบความสำเร็จสูงในมะเร็งเลือด แต่เนื้องอกก้อนแข็งกลับมีอุปสรรคสำคัญหลายประการ :

• สภาพแวดล้อมจุลภาคในเนื้องอกที่กดภูมิคุ้มกัน (Immunosuppressive tumor microenvironment - TME): เนื้องอกก้อนแข็งสร้างสภาพแวดล้อมที่เป็นปรปักษ์ ซึ่งจะไปลดประสิทธิภาพของ CAR-T cell ผ่านเซลล์กดภูมิคุ้มกันและไซโตไคน์ต่างๆ งานวิจัยยืนยันว่า TME เป็นหนึ่งในอุปสรรคที่ยิ่งใหญ่ที่สุด เพราะมันขัดขวางการเดินทางของ CAR-T, ส่งผลต่อระบบเผาผลาญของเซลล์ และสร้างสภาพแวดล้อมที่นำไปสู่การหมดสภาพของ T-cell (exhaustion)
• การเดินทางและการแทรกซึมที่ไม่ดี (Poor trafficking and infiltration): CAR-T cell ต้องเผชิญกับอุปสรรคในการเดินทางเข้าไปในก้อนเนื้องอกที่มีเนื้อเยื่อหนาแน่น สโตรมาของเนื้องอก (tumor stroma) ซึ่งประกอบด้วยเนื้อเยื่อพังผืดและหลอดเลือดที่ผิดปกติ ก่อตัวเป็นกำแพงทางกายภาพที่จำกัดการเข้าถึง
• ความหลากหลายของแอนติเจนและการสูญเสียแอนติเจน (Antigen heterogeneity and loss): เซลล์มะเร็งในก้อนเนื้อเดียวกันมักมีรูปแบบการแสดงออกของแอนติเจนที่แตกต่างกัน ทำให้เซลล์ที่ไม่มีแอนติเจนนั้นรอดชีวิตและทำให้โรคกลับมาเป็นซ้ำได้ แม้ในตอนแรกจะมีแอนติเจนอยู่ เซลล์มะเร็งก็สามารถลดหรือหยุดการแสดงออกของมันได้ภายใต้แรงกดดันจากการรักษา
• การขาดแอนติเจนที่จำเพาะต่อเนื้องอกอย่างแท้จริง (Lack of truly tumor-specific antigens): เป้าหมายจำนวนมากยังพบได้ในเนื้อเยื่อปกติด้วย ทำให้เกิดความเสี่ยงต่อพิษต่อเซลล์ปกติที่แสดงออกถึงเป้าหมายนั้น (on-target, off-tumor toxicity) ซึ่งแตกต่างจาก CD19 ที่มีความจำเพาะสูงในมะเร็ง B-cell แอนติเจนส่วนใหญ่ของเนื้องอกก้อนแข็งคือ tumor-associated antigens (TAAs) ที่พบในเนื้อเยื่อปกติในระดับที่ต่ำกว่า
• อุปสรรคทางกายภาพ (Physical barriers): สโตรมาที่เป็นพังผืด (desmoplastic stroma), การสร้างเส้นเลือดที่ผิดปกติ, ภาวะขาดออกซิเจน และการเปลี่ยนแปลงของสารอาหาร ล้วนขัดขวางการเข้าถึงและการคงอยู่ของ CAR-T cell

GCAR1 มุ่งหวังที่จะแก้ปัญหาความท้าทายเรื่องความจำเพาะของแอนติเจน โดยการกำหนดเป้าหมายไปที่โปรตีน GPNMB ที่มีการแสดงออกสูงในมะเร็งก้อนแข็งหลายชนิด และมีประวัติด้านความปลอดภัยที่ดี ผลการรักษาเบื้องต้นชี้ให้เห็นว่ามันสามารถฝ่าฟันอุปสรรคบางอย่างเหล่านี้ได้ในผู้ป่วยบางราย แต่อย่างไรก็ตาม จำเป็นต้องมีการศึกษาและตีพิมพ์ผลงานในวารสารที่ผ่านการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิในวงกว้างต่อไปเพื่อยืนยันผลการค้นพบนี้