คำกล่าวของทรัมป์เรื่องอิหร่านแทบเลิกล้มแผนนิวเคลียร์ ยังติดช่องว่างการตรวจสอบ

เมื่อวันที่ 3 ตุลาคม ขณะที่สงครามระหว่างสหรัฐฯ–อิสราเอลกับอิหร่านเข้าสู่เดือนที่ 8 ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์กล่าวว่าอิหร่าน “แทบจะเลิกล้ม” แผนพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ คำกล่าวนี้สะท้อนการประเมินของทรัมป์เกี่ยวกับเจตนาของอิหร่าน ไม่ใช่ข้อสรุปจากทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ (IAEA) ซึ่งระบุว่าขณะนี้ยังไม่สามารถตรวจสอบสถานะของวัสดุและสถานที่นิวเคลียร์ในอิหร่านได้ 719

หลักฐานบอกอะไรได้ และยังยืนยันอะไรไม่ได้

บันทึกความเข้าใจระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่านเมื่อเดือนมิถุนายน 2026 ระบุว่าอิหร่านจะไม่จัดหาหรือพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ ขณะเดียวกัน ผู้อำนวยการข่าวกรองแห่งชาติสหรัฐฯ ให้การต่อสภาคองเกรสเมื่อเดือนมีนาคมว่าอิหร่านยังไม่ได้กลับมาเสริมสมรรถนะยูเรเนียม ทั้งสองประเด็นมีความสำคัญ แต่ไม่ได้พิสูจน์ว่าอิหร่านละทิ้งแผนเกี่ยวกับอาวุธนิวเคลียร์อย่างถาวร 1718

ข้อจำกัดสำคัญคือการขาดการตรวจสอบอย่างเป็นอิสระ IAEA ถอนผู้ตรวจสอบออกจากอิหร่านหลังการโจมตีโรงงานนิวเคลียร์ในเดือนมิถุนายน 2025 ราฟาเอล กรอสซี ผู้อำนวยการใหญ่ของหน่วยงาน ระบุว่าอิหร่านยังไม่ได้ให้ข้อมูลหรือเปิดทางเข้าถึงที่จำเป็นต่อการตรวจสอบวัสดุและสถานที่นิวเคลียร์ พร้อมเตือนว่าช่องว่างดังกล่าวเป็นข้อกังวลร้ายแรงด้านการแพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์ 1819

เมื่อไม่มีข้อมูลและการเข้าถึง IAEA จึงยืนยันคำกล่าวของทรัมป์เรื่องเจตนาของอิหร่านไม่ได้ อย่างไรก็ดี การตรวจสอบไม่ได้เพียงพอก็ไม่ได้พิสูจน์ด้วยตัวมันเองว่าอิหร่านกำลังพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ 19

จุดยืนของสหรัฐฯ และอิหร่านต่อข้อตกลง

สหรัฐฯ เดินหน้าทั้งการทูตและแรงกดดัน ทรัมป์ปฏิเสธข้อเสนอสันติภาพล่าสุดของอิหร่านว่าไม่เพียงพอ และไม่ได้ปิดโอกาสที่จะกลับมาโจมตีทางอากาศ ขณะเดียวกัน รัฐบาลสหรัฐฯ สนับสนุนการต่ออายุอำนาจของคณะผู้เชี่ยวชาญสหประชาชาติที่ติดตามการบังคับใช้มาตรการคว่ำบาตรอิหร่าน 5

จุดยืนที่อิหร่านประกาศไว้รวมถึงคำมั่นในบันทึกความเข้าใจเดือนมิถุนายนว่าจะไม่พัฒนาหรือจัดหาอาวุธนิวเคลียร์ รัฐมนตรีต่างประเทศอิหร่านยังกล่าวว่า การคว่ำบาตรหรือปฏิบัติการทางทหารเพิ่มเติมไม่ใช่ทางออก และจำเป็นต้องมีข้อตกลงผ่านการเจรจา 183

มีรายงานแยกต่างหากว่า รัฐมนตรีต่างประเทศอิหร่านเสนอเป็นการส่วนตัวว่าจะเปิดทางให้ผู้ตรวจสอบกลับเข้าไปยังสถานที่ที่ถูกโจมตี หากแลกกับการผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตร แต่อิหร่านปฏิเสธรายงานดังกล่าว จึงไม่ควรถือว่าเป็นข้อเสนอที่ทั้งสองฝ่ายตกลงกันแล้ว หรือเป็นจุดยืนเจรจาที่ได้รับการยืนยัน

ภารกิจตรวจนิวเคลียร์ไม่ใช่ภารกิจติดตามมาตรการคว่ำบาตร

IAEA มีหน้าที่ด้านมาตรการคุ้มครองและการตรวจสอบนิวเคลียร์ โดยต้องอาศัยข้อมูลและการเข้าถึงเพื่อประเมินวัสดุและสถานที่นิวเคลียร์ของอิหร่าน ส่วนคณะผู้เชี่ยวชาญของสหประชาชาติที่เป็นประเด็นโต้แย้งในช่วงที่ผ่านมา มีหน้าที่ติดตามการบังคับใช้มาตรการคว่ำบาตร ซึ่งเป็นงานคนละส่วนกัน 19

จีนและรัสเซียใช้สิทธิยับยั้งร่างมติที่สหรัฐฯ สนับสนุนเพื่อขยายอำนาจของคณะผู้เชี่ยวชาญ จีนระบุว่าควรใช้การเจรจาแก้ไขข้อพิพาทนิวเคลียร์ ส่วนจีนและรัสเซียยังโต้แย้งฐานทางกฎหมายของมาตรการคว่ำบาตรด้วย การยับยั้งทำให้ข้อเสนอขยายอำนาจติดตามของคณะผู้เชี่ยวชาญไม่ผ่าน แต่ไม่ได้ทำให้มาตรการคว่ำบาตรสิ้นสุดลง โดย Associated Press รายงานว่ามาตรการดังกล่าวยังมีผลอยู่

ความแตกต่างนี้สำคัญ เพราะข้อพิพาทเรื่องการติดตามมาตรการคว่ำบาตรไม่ได้ทำให้ IAEA กลับเข้าไปตรวจสอบได้ และคำมั่นทางการเมืองก็ทดแทนการตรวจสอบไม่ได้ ตราบใดที่ยังมีช่องว่างด้านการยืนยัน คำกล่าวของทรัมป์เรื่องแผนของอิหร่านก็ยังไม่ได้รับการยืนยันอย่างเป็นอิสระ 1819