น้ำมันโลกยังไม่ขาดทันที แต่กันชนรับวิกฤตจากฮอร์มุซกำลังร่อยหรอ

ประเด็นสำคัญของวิกฤตช่องแคบฮอร์มุซไม่ใช่แค่ว่าโลกมีน้ำมันเคลื่อนย้ายน้อยลงกี่บาร์เรลต่อวัน แต่คือระบบพลังงานโลกกำลังประคองตัวด้วยมาตรการชั่วคราว ได้แก่ การระบายสต็อกฉุกเฉิน การดึงสินค้าคงคลังเชิงพาณิชย์ การลดกำลังกลั่นและการใช้เชื้อเพลิง รวมถึงการส่งออกอ้อมเส้นทางเดิม แทนที่จะกลับไปมีขีดความสามารถด้านการขนส่งตามปกติ

ก่อนเกิดความขัดแย้ง น้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมราว 20 ล้านบาร์เรลต่อวันผ่านช่องแคบแห่งนี้ ตัวเลขปริมาณขนส่งจริงหลังจากนั้นแตกต่างกันตามวิธีประเมิน แต่ทุกชุดข้อมูลชี้ไปทางเดียวกันว่า การหยุดชะงักรุนแรงมาก: สำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) ระบุว่าปริมาณเฉลี่ยในเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคมอยู่ที่ 2.7 ล้านบาร์เรลต่อวัน ขณะที่ข้อมูลการเดินเรือในเวลาต่อมาพบเรือสินค้าผ่านช่องแคบเพียง 4 ลำในวันที่ 18 กันยายน

ตาข่ายนิรภัยของตลาดกำลังบางลง

แรงกระแทกด้านอุปทานน้ำมันในระยะแรกไม่ได้แปลว่าการบริโภคจะหายไปในขนาดเดียวกันทันที รัฐบาลสามารถระบายคลังสำรองเชิงยุทธศาสตร์ ผู้ค้าสามารถลดสินค้าคงคลัง โรงกลั่นลดอัตราการเดินเครื่อง และผู้ผลิตบางรายส่งออกผ่านทางเลือกอื่นได้ มาตรการเหล่านี้ช่วยถ่วงเวลา แต่ไม่อาจแทนที่เส้นทางเดินเรือที่ใช้งานได้อย่างเชื่อถือได้

IEA ระบุว่าประเทศสมาชิกตกลงระบายน้ำมันจากคลังฉุกเฉินครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ขององค์กรเมื่อเดือนมีนาคม เพื่อตอบสนองต่อการหยุดชะงักครั้งนี้ 15 ขณะเดียวกัน ปริมาณอุปทานที่หายไปสะสมจากผู้ผลิตในตะวันออกกลางเกิน 1.3 พันล้านบาร์เรลแล้วภายในเดือนสิงหาคมตามการประเมินของ IEA นัยจึงชัดเจน: ทุกบาร์เรลที่ถูกดึงออกจากคลังคือกันชนที่เหลือน้อยลงสำหรับเหตุขัดข้องครั้งถัดไป

ข้อมูลที่มีอยู่ยังอธิบายว่าทำไมการประเมินช่องว่างอุปทานจึงไม่ตรงกัน การนับเรือออกจากอ่าวเปอร์เซีย ปริมาณที่ผ่านฮอร์มุซ และปริมาณน้ำมันดิบที่พร้อมใช้ในตลาดโลก เป็นคนละตัวชี้วัดกัน อีกทั้งตัวเลขยังเปลี่ยนได้เมื่อเจ้าของเรือเปลี่ยนเส้นทาง ใช้การถ่ายน้ำมันระหว่างเรือกลางทะเล หรือหลีกเลี่ยงการเปิดเผยตำแหน่งเรือ ดังนั้น ข้อสรุปที่หนักแน่นกว่าการยึดตัวเลขใดตัวเลขหนึ่งคือ การค้าในภาวะปกติยังไม่ฟื้นกลับมา 4 12

ท่อส่งข้ามประเทศของซาอุฯ เคยเป็นทางระบายแรงกดดันสำคัญ

ท่อส่ง East-West ของซาอุดีอาระเบียเชื่อมแหล่งผลิตน้ำมันฝั่งตะวันออกกับศูนย์ส่งออกยานบู (Yanbu) ริมทะเลแดง จึงทำให้น้ำมันดิบเลี่ยงช่องแคบฮอร์มุซได้ ในช่วง 5 เดือนแรกของความขัดแย้ง การส่งออกผ่านชายฝั่งตะวันตกตามเส้นทางนี้เพิ่มขึ้นเป็นราว 4–5 ล้านบาร์เรลต่อวัน ตามรายงานของ Reuters 3

เส้นทางนี้จึงเป็นหนึ่งในวาล์วระบายแรงกดดันที่สำคัญที่สุดของระบบพลังงานโลก การหยุดเดินท่อหลังการโจมตีด้วยโดรนจึงตัดกำลังการส่งออกในจังหวะที่ตลาดมีทางเลือกง่าย ๆ เหลือน้อย Reuters รายงานว่าการโจมตีทำให้ท่อส่งใช้งานไม่ได้ และราคาน้ำมันเบรนท์ปิดที่ 105.68 ดอลลาร์สหรัฐต่อบาร์เรลเมื่อวันที่ 14 กันยายน ท่ามกลางความกังวลด้านอุปทานรอบใหม่ 17

น้ำมันดิบที่เก็บไว้ในยานบูช่วยประคองการส่งออกได้เพียงช่วงสั้น ๆ ไม่ใช่สิ่งทดแทนท่อส่งที่เดินเครื่องได้ Reuters รายงานการประเมินว่าปริมาณน้ำมันที่มีอยู่ที่นั่นอาจคงการส่งออกได้เพียง 5–7 วัน หากการหยุดชะงักยืดเยื้อ ระยะเวลาซ่อมยังไม่แน่นอน: เจ้าหน้าที่สหรัฐฯ ระบุว่าเป็นการขัดข้องชั่วคราวและน่าจะวัดเป็นวัน แต่การประเมินอิสระบางส่วนมองว่าอาจกินเวลาหลายสัปดาห์

ทำไมการส่งออกเพิ่มจากสหรัฐฯ จึงอุดช่องว่างไม่ได้ทั้งหมด

สหรัฐฯ สามารถเพิ่มอุปทานให้ตลาดโลกได้ แต่ไม่อาจสร้างทดแทนส่วนผสมของเกรดน้ำมันดิบ ท่าเรือส่งออก เรือบรรทุกน้ำมัน และผลผลิตจากโรงกลั่นในอ่าวเปอร์เซียได้ในทันที

น้ำมันดิบต้องถูกขนส่งและบรรทุกขึ้นเรือ ต้องจับคู่กับการออกแบบของโรงกลั่น และต้องผ่านการแปรรูปเป็นสินค้าที่ใช้ได้จริง เช่น ดีเซล เชื้อเพลิงอากาศยาน และเบนซิน ภาวะขาดแคลนผลิตภัณฑ์กลั่นจึงอาจดำรงอยู่ได้ แม้จะมีน้ำมันดิบเพิ่มจากภูมิภาคอื่น ศูนย์นโยบายพลังงานโลกของมหาวิทยาลัยโคลัมเบียระบุว่าโรงกลั่นสหรัฐฯ ส่งออกในระดับสูงเป็นประวัติการณ์จนสต็อกผลิตภัณฑ์ในประเทศลดลง และกำลังเดินเครื่องใกล้ขีดจำกัดเชิงปฏิบัติแล้ว โดยสต็อกผลิตภัณฑ์กลั่นกลุ่มดีเซลของสหรัฐฯ ต่ำกว่าค่าเฉลี่ย 5 ปีราว 13%

เพราะฉะนั้น การเพิ่มการผลิตหรือการส่งออกของสหรัฐฯ ช่วยบรรเทาสถานการณ์ได้บางส่วน แต่ไม่ได้แก้วิกฤตที่เกิดจากการขนส่งโดยอัตโนมัติ คอขวดไม่ได้อยู่เฉพาะการผลิตต้นน้ำ แต่อยู่ที่โลจิสติกส์และขีดความสามารถในการกลั่นปลายน้ำด้วย

จีนเคยช่วยซื้อเวลาให้ตลาด แต่แรงช่วยนี้อาจไม่ยั่งยืน

จีนเป็นกันชนสำคัญในช่วงแรก เพราะลดการนำเข้าน้ำมันดิบสุทธิ ใช้สต็อกภายในประเทศมากขึ้น และลดกิจกรรมโรงกลั่น ศูนย์นโยบายพลังงานโลกประเมินว่า การนำเข้าน้ำมันดิบสุทธิของจีนในไตรมาส 2 ปี 2026 ลดลง 30% จากปีก่อน หรือเทียบเท่า 3.5 ล้านบาร์เรลต่อวัน

การลดลงดังกล่าวช่วยลดการแข่งขันเพื่อแย่งซื้อน้ำมันดิบจากแหล่งนอกอ่าวเปอร์เซีย และบรรเทาแรงกดดันต่อราคาโลกในทันที แต่เป็นการปรับลดอุปสงค์ชั่วคราว ไม่ใช่แหล่งอุปทานใหม่

อย่างไรก็ดี Reuters รายงานว่าปริมาณการกลั่นน้ำมันของจีนในเดือนสิงหาคมเพิ่มขึ้นเป็นเดือนที่สองติดต่อกัน โดยได้แรงหนุนจากการส่งออกเชื้อเพลิง หลังปักกิ่งผ่อนคลายข้อจำกัดการส่งออกในช่วงกลางเดือนกรกฎาคม จีนยังมีสต็อกและความยืดหยุ่นเชิงนโยบาย แต่การกลั่นที่เพิ่มขึ้นหมายความว่าไม่ควรคาดหวังว่าการลดนำเข้าแบบเดิมจะชดเชยผลกระทบจากการหยุดชะงักได้ไม่สิ้นสุด

LNG เผชิญปัญหาความมั่นคงทางทะเลแบบเดียวกัน

วิกฤตน้ำมันยังสะท้อนโจทย์ความมั่นคงพลังงานที่กว้างกว่าเดิม: เมื่อบริษัทประกันภัย ลูกเรือ และเจ้าของเรือมองว่าเส้นทางหนึ่งไม่ปลอดภัย กำลังการผลิตจริงอาจถูกทิ้งไว้โดยขนส่งออกไม่ได้ แม้บ่อก๊าซ ท่อส่ง หรือโรงแยกก๊าซเหลวจะยังไม่เสียหายก็ตาม

รายงานของ Brookings ระบุว่าประกันภัยสำหรับเรือที่ผ่านฮอร์มุซไม่มีให้บริการ หรือมีต้นทุนสูงเกินรับได้ และลูกเรือไม่เต็มใจเดินทางผ่านเส้นทางนี้ 2 ผู้ซื้อก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) มีความยืดหยุ่นน้อยกว่าน้ำมัน เพราะต้องพึ่งเรือเฉพาะทาง ท่ารับก๊าซ และห่วงโซ่อุปทานที่ผูกกับสัญญา ทางออกในทางปฏิบัติจึงคือการกระจายความเสี่ยง ผ่านสัญญาที่ปรับเปลี่ยนปลายทางได้มากขึ้น ท่อส่งทางเลือกในพื้นที่ที่มีความพร้อม ความสามารถรับก๊าซกลับเป็นสถานะก๊าซ (regasification) สต็อก และการลดการพึ่งพาคอขวดทางทะเลเพียงจุดเดียว

อะไรจะชี้ทิศทางราคาน้ำมันต่อจากนี้

ความแตกต่างอย่างมากของฉากทัศน์ราคา สะท้อนสมมติฐานต่อวิกฤตที่ต่างกันสองแบบ

กรณีราคาน้ำมันระยะใกล้สูงขึ้นตั้งอยู่บนสมมติฐานว่า การโจมตียังดำเนินต่อ การจราจรของเรือบรรทุกน้ำมันยังถูกจำกัด กำลังการส่งออกที่เลี่ยงฮอร์มุซยังสูญเสียต่อเนื่อง และต้องดึงสต็อกออกมาใช้อีก ราคาน้ำมันเบรนท์ยังอยู่ที่ 104.87 ดอลลาร์สหรัฐต่อบาร์เรลเมื่อวันที่ 18 กันยายน และก่อนหน้านั้นในสัปดาห์เดียวกันราคาเคยขึ้นใกล้ระดับสูงสุดในรอบ 4 เดือน จากความกังวลต่อท่อส่งของซาอุฯ ที่เสียหายและการขนถ่ายที่ยานบูซึ่งถูกรบกวน

ส่วนกรณีราคาลดลงมากในระยะยาว ต้องอาศัยโลกอีกแบบหนึ่ง: การเดินเรือปลอดภัยกลับมาอย่างน่าเชื่อถือ โครงสร้างพื้นฐานส่งออกซ่อมและเริ่มเดินเครื่องได้อีกครั้ง ประกันภัยและเรือบรรทุกน้ำมันกลับมาพร้อมใช้งาน รวมทั้งมีเวลาเพียงพอให้สต็อกถูกสร้างกลับขึ้นมา ปัจจัยเสริมอาจเป็นอุปสงค์อ่อนแอลง หรือภาวะอุปทานล้นจากนอกอ่าวเปอร์เซียกลับมาอีกครั้ง

สองภาพนี้ไม่ขัดแย้งกัน ภาพแรกสะท้อนราคาของคอขวดทางกายภาพที่ยังแก้ไม่ตก ส่วนภาพหลังสะท้อนราคาหลังคอขวดถูกปลดออก จนกว่าความปลอดภัยในการผ่านแดนและเส้นทางส่งออกทางเลือกจะฟื้นอย่างน่าเชื่อถือ ตลาดยังเผชิญความเสี่ยงที่ราคาจะพุ่งขึ้นมากกว่าที่ระดับราคาในพาดหัวข่าวเพียงอย่างเดียวบ่งบอก