มาเรีย เรสซาเตือน AI 3 ระลอก: จากแย่งชิงความสนใจ สู่การพรากสิทธิในการตัดสินใจของมนุษย์

มาเรีย เรสซา ผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาสันติภาพ เตือนว่าอันตรายของ AI ต่อประชาธิปไตยไม่ใช่เรื่องของหุ่นยนต์อัตโนมัติในอนาคตอันไกล แต่เป็นกระบวนการที่กำลังเกิดขึ้นต่อเนื่องแล้ว 3 ระลอก: เริ่มจากการกำหนดสิ่งที่ผู้คนสนใจ ขยายไปสู่การเข้าถึงความต้องการทางอารมณ์ และอาจจบลงที่ระบบซึ่งตัดสินใจหรือกระทำการแทนมนุษย์จนเราสูญเสียอำนาจในการเลือกด้วยตัวเอง

สำหรับเรสซา หากประชาชนไม่เหลือ “อำนาจกำหนดการกระทำของตนเอง” หรือความสามารถที่จะตัดสินใจอย่างอิสระ การปกครองตนเองในระบอบประชาธิปไตยก็ย่อมถูกบั่นทอน เธอจึงเรียกร้องให้มีการออกกฎหมายกำหนดขอบเขตของ AI ก่อนที่ระบบเหล่านี้จะฝังตัวลึกในชีวิตประจำวัน 1

AI 3 ระลอก ตามกรอบคิดของเรสซา

1) โซเชียลมีเดีย: ยึดครองความสนใจ

เรสซามองว่าโซเชียลมีเดียคือระลอกแรก แพลตฟอร์มแข่งขันกันเพื่อดึงความสนใจของผู้ใช้ และในกระบวนการนั้นทำให้สังคมแบ่งขั้วและผู้คนโดดเดี่ยวมากขึ้น 1

นัยต่อประชาธิปไตยคือ เมื่อสังคมรักษาความสนใจร่วมกัน ความไว้วางใจระหว่างกัน หรือพื้นที่ข้อมูลร่วมกันไว้ไม่ได้ ก็ยิ่งถูกแบ่งแยกและถกเถียงเพื่อหาข้อสรุปร่วมได้ยากขึ้น

2) แชตบอต: เข้าถึงความต้องการความใกล้ชิด

ระลอกที่สองคือ AI เชิงสนทนา หรือแชตบอต เรสซากล่าวว่าแชตบอตสามารถ “แทรกแซงชีววิทยาของมนุษย์” ผ่านการใช้ประโยชน์จากความต้องการความใกล้ชิด 1

ประเด็นที่เธอกังวลจึงไม่ใช่เพียงคนใช้แชตบอตบ่อยเพียงใด แต่คือระบบที่ออกแบบให้ปฏิสัมพันธ์น่าดึงดูดทางอารมณ์อาจกลายเป็นช่องทางใหม่ในการชักจูงผู้ใช้ โดยเฉพาะผู้ที่อยู่ในภาวะเปราะบาง

3) AI แบบเอเจนต์: เสี่ยงพรากอำนาจการตัดสินใจ

ระลอกสุดท้ายในคำอธิบายของเรสซาคือ AI แบบเอเจนต์และแบบหลายเอเจนต์ (agentic และ multi-agentic AI) หรือระบบที่สามารถลงมือทำงานแทนผู้คน และอาจกระทำการในทางที่ขัดกับผลประโยชน์ของพวกเขาได้

เธอเตือนว่า AI ประเภทนี้อาจพรากอำนาจในการตัดสินใจของมนุษย์ไป หากสังคมไม่ออกกฎหมายวางข้อจำกัดก่อนที่เทคโนโลยีจะถูกใช้อย่างแพร่หลาย 1

ทั้งสามระลอกจึงเป็นภาพของความเสี่ยงที่ทวีระดับขึ้น: จากการแข่งขันแย่งชิงความสนใจ สู่การมีอิทธิพลผ่านความใกล้ชิดทางอารมณ์ และไปถึงความเป็นไปได้ที่ระบบอัตโนมัติจะตัดสินใจในเรื่องสำคัญแทนมนุษย์มากขึ้น

ทำไมเธอจึงให้มองกฎ AI เป็นเรื่องความปลอดภัยสาธารณะ

เรสซาเสนอให้การกำกับดูแล AI ถูกพิจารณาในฐานะประเด็น ความปลอดภัยสาธารณะ มากกว่าจะเป็นข้อถกเถียงหลักเรื่องเสรีภาพในการแสดงออกหรือการแข่งขันด้านเทคโนโลยี เธอเรียกร้องให้ประชาชนรวมตัวรณรงค์เรื่องกฎ AI เพื่อกดดันผู้แทนที่มาจากการเลือกตั้งให้ออกกฎหมาย 1

ข้อเสนอที่เชื่อมโยงกันของเธอ ได้แก่

• ให้บริษัทเทคโนโลยีรายใหญ่มีความรับผิดตามกฎหมาย เมื่อผลิตภัณฑ์ของตนก่ออันตราย 1
• นำฟีเจอร์การออกแบบที่ชวนให้เสพติดออกจากเครื่องมือเทคโนโลยี ไม่ใช่เฉพาะสำหรับวัยรุ่น แต่รวมถึงผู้ใหญ่ด้วย 1
• กำหนดอายุขั้นต่ำสำหรับการเข้าถึงเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้อง 1
• ชะลอการพัฒนาและการนำ AI ไปใช้ ระหว่างที่กติกาและมาตรการคุ้มครองยังไม่พร้อม 1

เรสซายังไม่เห็นด้วยกับข้ออ้างที่ว่าการออกกฎในประเทศตะวันตกจะเท่ากับยก “การแข่งขันด้าน AI” ให้จีน ตามรายงานของ Reuters เธอมองว่าต้นทุนของการไม่กำกับดูแลนั้นร้ายแรงกว่า นั่นคือความเสี่ยงที่จะสูญเสียอำนาจการตัดสินใจของผู้คนและรากฐานของประชาธิปไตย 1

ไม่ใช่แค่จำกัดอันตราย แต่ต้องสร้างทางเลือกเพื่อประโยชน์สาธารณะ

ข้อเสนอของเรสซาไม่ได้มีเพียงการควบคุมระบบที่อาจก่ออันตราย เธอยังเรียกร้องให้นักข่าวและชุมชนสร้างและเป็นเจ้าของเทคโนโลยีที่ช่วยรักษาความน่าเชื่อถือของข้อมูลข่าวสาร

ในการประชุม Nobel Peace Conference เธอกล่าวว่าผู้สร้างเทคโนโลยีต้องคงการควบคุมข้อมูลและโครงสร้างพื้นฐานของตนเองไว้ และชี้ถึงความจำเป็นของทางเลือกเพื่อประโยชน์สาธารณะ นอกเหนือจากแพลตฟอร์มครอบงำตลาด 9

แนวทางนี้รวมถึงพื้นที่สื่อสารที่ปลอดภัยและเน้นชุมชน เช่น Rappler Communities ซึ่งเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่มุ่งสนับสนุนการมีส่วนร่วมในระบอบประชาธิปไตย โดยไม่ปล่อยให้แรงจูงใจในการเร่งยอดมีส่วนร่วมของแพลตฟอร์มเป็นตัวกำหนดหลัก

ประเด็นสำคัญ: ต้องกำหนดกติกาก่อน AI ตัดสินใจแทนเราเป็นเรื่องปกติ

กรอบ “AI 3 ระลอก” ของเรสซาคือข้อเรียกร้องให้ลงมือทำก่อนที่ AI แบบเอเจนต์จะกลายเป็นผู้ตัดสินใจในชีวิตประจำวันโดยปริยาย ในมุมมองของเธอ สองระลอกแรกได้แสดงให้เห็นแล้วว่าระบบดิจิทัลสามารถใช้ประโยชน์จากความสนใจและความใกล้ชิดของมนุษย์ในวงกว้างได้อย่างไร

คำถามเชิงนโยบายของระลอกที่สามจึงคือ สังคมจะรักษาสิทธิในการเลือก ความรับผิดรับชอบ และการควบคุมตามวิถีประชาธิปไตยไว้ได้หรือไม่ ก่อนที่ระบบอัตโนมัติที่มีอิสระมากขึ้นจะหยั่งรากอย่างกว้างขวาง 1