ร่องบนฟันโบราณชี้การใช้หมากอาจเริ่มตั้งแต่ 25,000 ปีก่อน

ฟันโบราณของนักล่าสัตว์-เก็บของป่าสองคนจากเกาะสุลาเวสีของอินโดนีเซีย อาจเป็นหลักฐานว่ามนุษย์ใช้เมล็ดหมากเพื่อรับสารออกฤทธิ์ต่อจิตประสาทเป็นประจำมาตั้งแต่ราว 25,000 ปีก่อน งานวิจัยรวบรวมหลักฐานจากรอยสึกของฟัน สารเคมีตกค้าง และการทดลองในห้องปฏิบัติการ จึงเป็นผู้ท้าชิงสำคัญของหลักฐานการใช้สารออกฤทธิ์ต่อจิตประสาทเป็นนิสัยที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่พบในขณะนี้ 12

ฟันของคนสองยุคบอกอะไร

ซากทั้งสองเป็นของผู้คนที่อยู่ต่างช่วงเวลากัน คนหนึ่งซึ่งระบุว่าเป็นชาย เสียชีวิตเมื่อประมาณ 25,000–16,000 ปีก่อน ส่วนอีกคนมีชีวิตอยู่ราว 7,600–6,300 ปีก่อน ทั้งคู่คาดว่ามีอายุ 40–50 ปี เมื่อเสียชีวิต 8

ฟันของทั้งสองมีร่องลึกโค้งมนและสึกกร่อนอย่างหนัก นักวิจัยตีความว่าร่องเหล่านี้เกิดจากการคาบหรืออมเมล็ดหมากแข็ง ๆ ทั้งเมล็ดไว้ในปาก แล้วดูดเป็นเวลานานซ้ำแล้วซ้ำเล่า มากกว่าจะเป็นการเคี้ยวหมากปรุงแบบที่พบในยุคหลัง 12

การวิเคราะห์เนื้อเยื่อฟันพบ อารีโคไลน์ (arecoline) ซึ่งเป็นแอลคาลอยด์หลักที่ออกฤทธิ์ต่อจิตประสาทในเมล็ดของปาล์มหมาก หรือที่เรียกกันทั่วไปว่าเมล็ดหมาก เมื่อประกอบกับรูปแบบการสึกของฟัน จึงสนับสนุนว่าทั้งสองรับสารจากหมากซ้ำ ๆ ไม่ใช่เพียงสัมผัสครั้งเดียว 14

อมหมากทั้งเมล็ดก็ปล่อยสารได้

การกินหมากในปัจจุบันมักมีปูนขาว หรือแคลเซียมไฮดรอกไซด์ผสมอยู่ด้วย ซึ่งช่วยให้ร่างกายดูดซึมอารีโคไลน์ได้เร็วขึ้น หลักฐานโบราณชุดนี้ยังไม่บ่งชี้ว่ามีการใช้ปูนขาว จึงน่าจะสะท้อนวิธีที่เรียบง่ายและเก่ากว่า นั่นคือการอมเมล็ดทั้งเมล็ด 15

อย่างไรก็ดี การไม่มีปูนขาวไม่ได้แปลว่าไม่มีฤทธิ์ต่อจิตประสาท ทีมวิจัยทดลองให้เมล็ดหมากทั้งเมล็ดสัมผัสน้ำลายสังเคราะห์ และพบว่ามีอารีโคไลน์ถูกปล่อยออกมา สารที่ปล่อยออกมายังกระตุ้นตัวรับของมนุษย์ที่เกี่ยวข้องในการทดลองในห้องแล็บ แสดงว่าการอมเป็นเวลานานอาจส่งสารในระดับที่มีผลต่อสรีรวิทยาได้ แม้ไม่ใช้ปูนขาว 14

ผลที่เกิดขึ้นน่าจะแตกต่างจากหมากปรุงด้วยปูนขาวในปัจจุบัน เพราะปูนขาวทำให้การดูดซึมเร็วและแรงกว่า ขณะที่การอมเมล็ดทั้งเมล็ดดูจะค่อย ๆ ปล่อยสารออกมา 15

อาจบรรเทาปวดฟัน แต่ยิ่งทำร้ายฟัน

นักวิจัยเสนอว่าเมล็ดหมากอาจถูกใช้ส่วนหนึ่งเพื่อบรรเทาอาการปวดฟัน เนื่องจากอารีโคไลน์มีคุณสมบัติช่วยระงับปวด และบุคคลทั้งสองมีสภาพฟันเสียหายรุนแรง แต่หลักฐานนี้ยังไม่อาจยืนยันได้ว่าพวกเขาตั้งใจใช้หมากด้วยเหตุผลใด 18

สิ่งที่ย้อนแย้งคือ เมล็ดแข็งและมีฤทธิ์ขัดสีอาจมีส่วนทำให้ฟันสึกมากขึ้น เกิดโรคปริทันต์ และในฟันบางซี่โพรงประสาทฟันเปิดออก ดังนั้น สิ่งที่อาจช่วยบรรเทาความเจ็บปวดได้ชั่วคราว ก็อาจซ้ำเติมความเสียหายในช่องปากจากการใช้ซ้ำ ๆ ไปพร้อมกัน 1

นัยสำคัญในภาพกว้างจึงควรอ่านอย่างระมัดระวัง: นักล่าสัตว์-เก็บของป่าในยุคน้ำแข็งอาจรู้ว่าสารธรรมชาติชนิดหนึ่งช่วยเปลี่ยนความรู้สึกและบรรเทาปวดได้ หลักฐานสนับสนุนการใช้หมากเป็นประจำ และสอดคล้องกับความเป็นไปได้เรื่องการลดปวด แต่ ยังไม่ได้พิสูจน์โดยตรง ว่าพวกเขาใช้หมากเพื่อรักษาการติดเชื้อ 1

เส้นเวลาการใช้สารออกฤทธิ์ต่อจิตประสาทถูกเลื่อนกลับไปไกลกว่าเดิม

ก่อนหน้านี้ เบียร์จากข้าวบาร์เลย์หมักอายุราว 13,000 ปีมักถูกยกเป็นหลักฐานเก่าแก่ที่สุดของการใช้สารออกฤทธิ์ต่อจิตประสาท หากการตีความหลักฐานจากสุลาเวสีนี้ถูกต้อง การใช้เป็นประจำจะย้อนกลับไปไกลขึ้นอีกราว 12,000 ปี สู่กลุ่มนักล่าสัตว์-เก็บของป่าในยุคน้ำแข็ง ไม่ใช่สังคมเกษตรกรรม 1

ผลการศึกษายังเปลี่ยนภาพประวัติศาสตร์ของการใช้หมากด้วย แนวคิดเดิมวางจุดเริ่มต้นไว้ในยุคหินใหม่หรือยุคสำริด ราว 3,500 ปีก่อน แต่หลักฐานจากสุลาเวสีชี้ว่าธรรมเนียมนี้อาจเริ่มขึ้นได้ไกลถึง 25,000 ปีก่อน ส่วนการเคี้ยวหมากร่วมกับปูนขาวในปัจจุบันอาจเป็นการพัฒนาทางเทคโนโลยีในยุคหลังของพฤติกรรมที่เก่าแก่กว่ามาก 1

อะไรที่หลักฐานยืนยันได้ และอะไรที่ยังตอบไม่ได้

จุดแข็งที่สุดของงานนี้คือหลักฐานสามทางที่สอดคล้องกัน ได้แก่ ร่องฟันที่ผิดปกติ การพบอารีโคไลน์ในฟันโบราณ และการทดลองที่แสดงว่าน้ำลายปล่อยอารีโคไลน์จากเมล็ดหมากทั้งเมล็ดได้ 14

จากข้อมูลนี้ นักวิจัยสามารถอนุมานได้อย่างมีเหตุผลว่ามีการอมเมล็ดหมากทั้งเมล็ดซ้ำ ๆ และได้รับสารออกฤทธิ์ต่อจิตประสาท แต่ความแรงของผลกระทบ ความหมายทางสังคมของพฤติกรรมดังกล่าว และการบรรเทาปวดเป็นแรงจูงใจหลักหรือไม่ ยังคงเป็นข้อเสนอเชิงตีความ ไม่ใช่สิ่งที่สังเกตได้โดยตรงจากซาก 1