ทำไมยุโรปเผชิญวิกฤตพลังงานหนักขึ้น และผู้บริโภคต้องรับผลอย่างไร

วิกฤตพลังงานรอบนี้ของยุโรปเป็นปัญหา อุปทานและความมั่นคงด้านพลังงาน เป็นหลัก เมื่อโครงสร้างพื้นฐานและเส้นทางเดินเรือในอ่าวเปอร์เซีย รวมถึงช่องแคบฮอร์มุซ เผชิญการหยุดชะงัก การไหลเวียนของน้ำมันดิบและก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) จึงตึงตัวขึ้น ขณะเดียวกันยุโรปกำลังมุ่งสู่ฤดูหนาวด้วยปริมาณก๊าซสำรองที่ต่ำผิดปกติ และมีทางเลือกในการทดแทนพลังงานจากรัสเซียจำกัดลง 416

ผลที่ตามมาคือค่าใช้จ่ายของครัวเรือนสูงขึ้น ทั้งค่าน้ำมันรถ ค่าไฟฟ้า ค่าขนส่ง และค่าน้ำมันเพื่อทำความร้อน ขณะที่ภาคธุรกิจต้องรับต้นทุนวัตถุดิบและโลจิสติกส์ที่แพงกว่าเดิม กำลังซื้อที่แท้จริงจึงลดลง และแรงกดดันเงินเฟ้อกลับมาเด่นชัดอีกครั้ง 911

อะไรเป็นต้นตอของแรงกระแทก

• การปิดหรือจำกัดการเดินเรือผ่านฮอร์มุซทำให้ปริมาณน้ำมันที่ขนส่งทางเรือลดลงราว 15% และ LNG ลดลงราว 20% ขณะที่ธนาคารกลางยุโรป (ECB) ประเมินว่าการขนส่งน้ำมันถูกรบกวนราว 20 ล้านบาร์เรลต่อวัน หรือประมาณหนึ่งในห้าของอุปทานน้ำมันโลก 413
• ผลกระทบไม่ได้หยุดที่ราคาน้ำมันดิบ แต่ลามไปยังราคา LNG ค่าระวางเรือ ค่าประกันภัย และราคาผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมสำเร็จรูป เช่น เบนซิน ดีเซล และน้ำมันทำความร้อน 4
• เมื่อก๊าซมีราคาแพงขึ้น ราคาขายส่งไฟฟ้าก็มักเพิ่มตาม เพราะโรงไฟฟ้าก๊าซมักเป็นแหล่งผลิตไฟฟ้าที่กำหนดราคาตลาดในช่วงความต้องการสูง
• สถานการณ์ยิ่งเปราะบางจากสต๊อกก๊าซของสหภาพยุโรปที่ต่ำก่อนฤดูหนาว ผู้ตรวจสอบของยุโรประบุว่ายุโรปยังลงทุนไม่เพียงพอในการกระจายแหล่งพลังงาน พลังงานหมุนเวียน และโครงข่ายไฟฟ้าข้ามพรมแดน 16

กรีซ ไซปรัส นอร์ทมาซิโดเนีย และอิตาลี กระทบอย่างไร

กรีซ: ค่าน้ำมันและค่าขนส่งกดดันครัวเรือนและธุรกิจ

กรีซได้รับผลกระทบจากราคาน้ำมันเบนซิน ดีเซล และน้ำมันทำความร้อนที่สูงขึ้น โดยเฉพาะครัวเรือนที่ต้องพึ่งรถยนต์ ภาคการท่องเที่ยว การเดินทางไปยังเกาะต่าง ๆ และธุรกิจเรือข้ามฟาก ต้นทุนพลังงานที่เพิ่มขึ้นยังส่งผ่านไปยังราคาไฟฟ้า อาหาร และสินค้าอุปโภคบริโภค

รัฐบาลกรีซประกาศจำกัดกำไรส่วนเกินของผู้ค้าสถานีบริการน้ำมันและสินค้าบนชั้นซูเปอร์มาร์เก็ตเป็นเวลา 3 เดือน เพื่อลดการเก็งกำไร โดยกำหนดเพดานส่วนต่างสำหรับน้ำมันเบนซินและดีเซลที่สถานีบริการ 19 นอกจากนี้ กรีซยังเข้าร่วมการปล่อยน้ำมันสำรองเชิงยุทธศาสตร์ สนับสนุนราคาดีเซลสำหรับรถยนต์ ช่วยเหลือเกษตรกร และชดเชยผู้ประกอบการเรือข้ามฟากในบางกรณี 3

ไซปรัส: เปราะบางต่อเชื้อเพลิงนำเข้าและค่าขนส่งทางเรือ

ไซปรัสเป็นประเทศเกาะที่พึ่งพาการนำเข้าเชื้อเพลิงสูงและมีการเชื่อมต่อระบบพลังงานกับภายนอกอย่างจำกัด จึงมีความอ่อนไหวเป็นพิเศษต่อราคาผลิตภัณฑ์น้ำมันและต้นทุนขนส่งทางเรือที่พุ่งขึ้น ค่าไฟและค่าเดินทางที่เพิ่มขึ้นสามารถส่งต่อถึงครัวเรือน ธุรกิจขนาดเล็ก และภาคท่องเที่ยวได้รวดเร็ว

ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่ยืนยันมาตรการฉุกเฉินชุดใหม่หรือระดับราคาเฉพาะของไซปรัสในปัจจุบัน

นอร์ทมาซิโดเนีย: ต้นทุนนำเข้ากระทบงบครัวเรือนและการแข่งขันของอุตสาหกรรม

นอร์ทมาซิโดเนียต้องเผชิญต้นทุนการนำเข้าไฟฟ้า ก๊าซ และน้ำมันที่สูงขึ้น ซึ่งกดดันทั้งงบประมาณครัวเรือนและความสามารถในการแข่งขันของภาคอุตสาหกรรม หากรัฐบาลอุดหนุนค่าไฟหรือควบคุมอัตราค่าไฟมากเกินไป ก็อาจเพิ่มภาระต่อการคลังของรัฐได้ อีกทั้งประเทศไม่ได้ใช้เงินยูโร จึงมีความเสี่ยงเพิ่มเติมจากอัตราแลกเปลี่ยนและต้นทุนการจัดหาเงินทุน

ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่ยืนยันมาตรการแทรกแซงฉุกเฉินใหม่เป็นการเฉพาะสำหรับนอร์ทมาซิโดเนีย

อิตาลี: ภาคการผลิตและโลจิสติกส์รับแรงกดดันสูง

อิตาลีมีภาคการผลิต โลจิสติกส์ และเกษตรกรรมขนาดใหญ่ จึงอ่อนไหวต่อราคาก๊าซและไฟฟ้าที่เพิ่มขึ้นเป็นพิเศษ ดีเซลและเบนซินที่แพงขึ้นยังผลักต้นทุนขนส่งสินค้าและราคาอาหารให้สูงขึ้นด้วย สำหรับครัวเรือน ผลกระทบสะท้อนผ่านค่าไฟ ค่าทำความร้อน และราคาสินค้าประจำวัน

การใช้เงินอุดหนุนวงกว้างอาจมีข้อจำกัดมากกว่าในหลายประเทศ เพราะอิตาลีมีภาระหนี้สาธารณะสูง และต้นทุนการกู้ยืมที่เพิ่มขึ้นจะทำให้มาตรการการคลังมีความละเอียดอ่อนยิ่งขึ้น ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่ยืนยันแพ็กเกจฉุกเฉินใหม่ของอิตาลีในขณะนี้

รัฐบาลยุโรปกำลังพิจารณาอะไร

สหภาพยุโรปกำลังพิจารณานำเครื่องมือบางส่วนที่เคยใช้ในวิกฤตก๊าซปี 2565 กลับมาใช้ เช่น การลดอุปสงค์พลังงานร่วมกัน มาตรการค้ำประกันความมั่นคงของอุปทาน การช่วยเหลือผู้บริโภค และการลดภาษีหรือค่าธรรมเนียมที่เกี่ยวข้องกับค่าไฟฟ้า 17

มาตรการที่รัฐบาลแต่ละประเทศสามารถใช้ได้ในระยะสั้น ได้แก่

• เงินช่วยเหลือค่าน้ำมัน ค่าทำความร้อน หรือค่าไฟแบบมุ่งเป้า
• การลดภาษีและค่าธรรมเนียมเป็นการชั่วคราว
• การควบคุมราคา หรือจำกัดกำไรส่วนเกินเพื่อสกัดการเก็งกำไร
• ความช่วยเหลือแก่เกษตรกร ธุรกิจใช้พลังงานเข้มข้น และผู้ประกอบการขนส่ง
• การปล่อยน้ำมันสำรองเชิงยุทธศาสตร์
• การเร่งลงทุนโครงข่ายไฟฟ้า พลังงานหมุนเวียน และโครงสร้างพื้นฐาน LNG

อย่างไรก็ตาม เงินอุดหนุนแบบครอบคลุมทุกกลุ่มมีต้นทุนสูง อาจลดแรงจูงใจในการประหยัดพลังงาน และหากไม่ออกแบบให้ตรงกลุ่มเปราะบาง ก็อาจกระตุ้นอุปสงค์จนซ้ำเติมเงินเฟ้อได้

เงินเฟ้อ ECB และตลาดการเงิน

ผลกระทบด้านพลังงานเริ่มปรากฏชัดในตัวเลขเงินเฟ้อของยูโรโซนแล้ว โดยอัตราเงินเฟ้อด้านพลังงานพุ่งสู่ 10.9% ในเดือนเมษายน จาก 5.1% ในเดือนมีนาคม ขณะที่เงินเฟ้ออาหารก็ขยับสูงขึ้น 11

ประมาณการฐานของ ECB เมื่อเดือนมีนาคมตั้งอยู่บนสมมติฐานว่าราคาน้ำมันจะอยู่ราว 90 ดอลลาร์สหรัฐต่อบาร์เรล และราคาก๊าซราว 50 ยูโรต่อเมกะวัตต์-ชั่วโมงในไตรมาส 2 ปี 2569 โดยคาดว่าราคาพลังงานที่สูงขึ้นจะบั่นทอนกำลังซื้อ การบริโภค และการเติบโตทางเศรษฐกิจในระยะสั้น 9 หากความขัดข้องของเส้นทางพลังงานยืดเยื้อ สมมติฐานดังกล่าวอาจมองสถานการณ์ในแง่ดีเกินไป

โจทย์ของ ECB จึงมีลักษณะคล้ายภาวะเงินเฟ้อสูงแต่เศรษฐกิจชะลอ: ราคาพลังงานที่แพงทำให้รายได้จริงและผลผลิตลดลง แต่หากเงินเฟ้อฝังตัวผ่านค่าจ้างและราคาสินค้า ธนาคารกลางอาจต้องคงนโยบายการเงินที่เข้มงวดไว้ อัตราดอกเบี้ยเงินฝากของ ECB อยู่ที่ 2.25% หลังการปรับขึ้น 25 จุดพื้นฐานในเดือนมิถุนายน และต่อมาคงอัตราดอกเบี้ยไว้ในการประชุมเดือนกรกฎาคม 75

ตลาดการเงินยังรับแรงกดดันผ่านต้นทุนกู้ยืมของรัฐบาลและภาคธุรกิจที่สูงขึ้น หุ้นของธุรกิจใช้พลังงานเข้มข้นและบริษัทที่พึ่งพาการบริโภคอาจถูกกดดัน โดยต้นทุนการออกตราสารหนี้ตามกลไกตลาดของภาคธุรกิจเพิ่มเป็น 3.9% ในเดือนมีนาคม จาก 3.5% ในเดือนกุมภาพันธ์ 11

เหตุใดความเสี่ยงช่วงฤดูหนาวจึงน่ากังวล

• ก๊าซสำรองต่ำ: สต๊อกก๊าซคือกันชนสำหรับอากาศหนาว การขัดข้องของอุปทาน และความล่าช้าของเรือ LNG หากเริ่มฤดูหนาวด้วยระดับต่ำ ยุโรปจะต้องแข่งขันซื้อ LNG ในตลาดจรในช่วงที่ความต้องการทั่วโลกสูงที่สุด 16
• ความเสี่ยงในอ่าวเปอร์เซีย: แม้จะสามารถเปลี่ยนเส้นทางเรือได้บางส่วน แต่ความเสียหายต่อโครงสร้างพื้นฐานและการจำกัดการผ่านฮอร์มุซเพิ่มทั้งความเสี่ยงด้านปริมาณจริง ค่าระวาง ค่าประกัน และความไม่แน่นอนในการส่งมอบ 413
• ช่องว่างของแผน REPowerEU: การลดการพึ่งพารัสเซียมีเป้าหมายเพิ่มความมั่นคงด้านพลังงานในระยะยาว แต่การลงทุนในแหล่งพลังงานทดแทน พลังงานหมุนเวียน และโครงข่ายยังไม่ทันต่อความต้องการ 16
• การยุติก๊าซรัสเซีย: สหภาพยุโรปกำหนดให้ยุติการนำเข้า LNG จากรัสเซียอย่างสมบูรณ์ภายในสิ้นปี 2569 และยุติก๊าซรัสเซียผ่านท่อภายในปี 2570 81 แนวทางนี้สอดคล้องกับเป้าหมายลดการพึ่งพารัสเซีย แต่ก็ลดแหล่งอุปทานที่ยืดหยุ่นในช่วงที่เส้นทาง LNG อื่นมีความเสี่ยง หากไม่มีสัญญาจัดหา ปริมาณสำรอง และโครงสร้างพื้นฐานทดแทนเพียงพอ ความเสี่ยงด้านราคาและการขาดแคลนในฤดูหนาวจะสูงขึ้น

ตัวแปรสำคัญที่สุดคือ ระยะเวลาของการหยุดชะงัก หากปัญหาที่ฮอร์มุซเกิดขึ้นเพียงช่วงสั้น ยุโรปอาจพอรับมือได้ด้วยคลังสำรอง การปล่อยน้ำมันเชิงยุทธศาสตร์ และการปรับเส้นทางขนส่ง แต่หากวิกฤตยืดเยื้อพร้อมกับฤดูหนาวที่หนาวจัดและอุปทานจากรัสเซียลดลง ความเสี่ยงต่อการจำกัดการใช้พลังงาน ภาระงบประมาณรัฐ และแรงกดดันเงินเฟ้อจะรุนแรงขึ้นมาก