วิกฤตช่องแคบฮอร์มุซ ดันต้นทุนปุ๋ยพุ่ง และเพิ่มความเสี่ยงราคาอาหาร

การติดขัดของช่องแคบฮอร์มุซไม่ได้เป็นเพียงข่าวเรื่องน้ำมันหรือเรือสินค้าอีกต่อไป เพราะเส้นทางนี้ยังมีความสำคัญต่อการขนส่งวัตถุดิบปุ๋ย ก๊าซธรรมชาติ และสินค้าเกษตรเคมี การขนส่งที่จำกัดลงจึงทำให้ต้นทุนพลังงาน ค่าระวาง และต้นทุนการผลิตทางการเกษตรสูงขึ้น ซึ่งอาจกลายเป็นแรงกดดันต่อราคาอาหารในระยะต่อไป

หลังสหรัฐฯ และอิสราเอลโจมตีอิหร่านเมื่อ 28 กุมภาพันธ์ อิหร่านประกาศปิดช่องแคบ และบริษัทเดินเรือจำนวนมากระงับการเดินเรือผ่านพื้นที่ดังกล่าว ณ วันที่ 4 กันยายน มีเรือบรรทุกสินค้าโภคภัณฑ์เพียง 4 ลำที่ผ่านช่องแคบ เทียบกับก่อนเกิดความขัดแย้งที่มีเรือพาณิชย์ขนาดใหญ่ราว 125 ลำต่อวัน แม้ยังมีเรือบางส่วนเดินทางได้ แต่การค้าไม่ได้กลับสู่ภาวะปกติ

เหตุใดฮอร์มุซจึงกระทบภาคเกษตร

ช่องแคบฮอร์มุซเป็นทางออกสำคัญของพลังงานและวัตถุดิบปุ๋ยที่ผลิตในประเทศอ่าวเปอร์เซีย FAO ระบุว่า ปุ๋ยประมาณ 1.3 ล้านตันต่อเดือน ไม่สามารถขนส่งผ่านเส้นทางนี้ได้ และยังไม่มีเส้นทางบกที่ใช้งานได้จริงเพื่อทดแทนปริมาณดังกล่าว ประเทศผู้นำเข้าในเอเชีย เช่น จีน อินเดีย ญี่ปุ่น และเกาหลีใต้ จึงเป็นกลุ่มที่เผชิญความเสี่ยงเด่นชัดจากพลังงานที่ตึงตัวและราคาแพงขึ้น 18

ผลกระทบต่อเกษตรกรรมเกิดเป็นทอด ๆ ดังนี้

• ปุ๋ยไนโตรเจน: ยูเรียใช้ก๊าซธรรมชาติเป็นวัตถุดิบหลัก โดยปกติยูเรียที่ซื้อขายทั่วโลกราวหนึ่งในสามเดินทางผ่านฮอร์มุซ การลดลงของการส่งออกก๊าซและปุ๋ยจากอ่าวเปอร์เซียจึงอาจทำให้อุปทานตึงตัวและต้นทุนสูงขึ้น 17
• ปุ๋ยฟอสเฟต: กำมะถันใช้ผลิตกรดซัลฟิวริก ซึ่งเป็นวัตถุดิบสำคัญของกรดฟอสฟอริกและปุ๋ยฟอสเฟต เมื่อกำมะถันขาดแคลนหรือแพงขึ้น ต้นทุนจะส่งผ่านไปยังปุ๋ย DAP และ NPK อย่างรวดเร็ว 14
• การทำเกษตรในไร่นา: ราคาน้ำมันเชื้อเพลิงและค่าขนส่งที่สูงขึ้น ทำให้การขนย้ายปัจจัยการผลิตและการใช้เครื่องจักรมีต้นทุนเพิ่มขึ้น ในช่วงแรก ผู้ผลิตปุ๋ย รัฐบาล หรือเกษตรกรอาจรับภาระไว้เอง แต่ท้ายที่สุดต้นทุนอาจถูกส่งต่อไปยังราคาพืชผล

ประเด็นสำคัญคือ ปัญหาปุ๋ยไม่ได้สะท้อนในราคาอาหารทันที เพราะผลกระทบมักเริ่มจากการตัดสินใจซื้อและอัตราการใส่ปุ๋ยก่อนหรือระหว่างฤดูเพาะปลูก ก่อนจะไปปรากฏเป็นกำไรที่ลดลงหรือผลผลิตที่อ่อนแอลงในภายหลัง

กำมะถันกลายเป็นคอขวดที่เห็นชัดที่สุด

กำมะถันเป็นหนึ่งในสินค้าที่สะท้อนแรงกระแทกของวิกฤตนี้เด่นที่สุด รายงานตลาดระบุว่าราคาซื้อขายทันทีสูงกว่า 1,000 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ในเดือนกันยายน หรือมากกว่าระดับเดือนสิงหาคม 2025 กว่า 300% แม้อัตราการเพิ่มขึ้นจะแตกต่างตามตลาดอ้างอิงและพื้นที่ 4 ขณะที่ Argus ประเมินค่าระวางสำหรับการส่งกำมะถันล็อตใหญ่ไปชายฝั่งตะวันออกของอินเดียที่ 140–142 ดอลลาร์ต่อตันในช่วงปลายเดือนสิงหาคม ซึ่งทำให้ราคารวมส่งมอบอยู่ราว 1,100 ดอลลาร์ต่อตัน 5

กำมะถันไม่ใช่วัตถุดิบรองสำหรับผู้ผลิตปุ๋ยฟอสเฟต ต้นทุนกำมะถันที่สูงขึ้นย่อมดันต้นทุนกรดฟอสฟอริก และทำให้ปุ๋ยฟอสเฟตแพงขึ้นตามไปด้วย สัญญาอ้างอิงกรดฟอสฟอริกของอินเดียสำหรับเดือนกรกฎาคม–กันยายนรายงานอยู่ที่ 1,700 ดอลลาร์ต่อตัน P₂O₅ แบบ CFR เพิ่มขึ้น 25% จากไตรมาสก่อนหน้า 11

อย่างไรก็ดี ปัญหาที่ร้ายแรงกว่าราคาแพงคือการขาดแคลนอุปทาน ผู้ซื้ออาจยอมจ่ายแพงขึ้นได้ แต่ไม่อาจหาสินค้ามาแทนได้ง่าย หากเรือสินค้าไม่สามารถเดินผ่านเส้นทางปกติได้อย่างปลอดภัยหรือคุ้มทุน

อินเดียสะท้อนแรงกดดันทั้งด้านการค้าและการคลัง

กรณีของอินเดียแสดงให้เห็นความยากลำบากในการจัดหาวัตถุดิบจำเป็นในตลาดที่ปั่นป่วน India Potash Limited ออกประกวดราคาร่วมในนาม 8 บริษัท เพื่อซื้อกำมะถัน 593,500 ตัน สำหรับส่งมอบระหว่างเดือนมิถุนายน–สิงหาคม แบ่งเป็น 527,500 ตันสำหรับชายฝั่งตะวันออก และ 66,000 ตันสำหรับชายฝั่งตะวันตก 7 ต่อมาบริษัทได้ยกเลิกการประมูลดังกล่าว เนื่องจากข้อเสนอสำหรับชายฝั่งตะวันออกมีราคาสูง และไม่มีการเสนอสินค้าครบล็อตสำหรับชายฝั่งตะวันตก 8

เหตุการณ์นี้ไม่ได้ยืนยันว่ากำมะถันตามปริมาณทั้งหมดหาไม่ได้จากทุกช่องทาง แต่ชี้ว่ากลไกค้นหาราคาและการวางแผนขนส่งตามปกติของผู้นำเข้ารายใหญ่เริ่มทำงานได้ยากขึ้น

แรงกดดันด้านงบประมาณก็หนักขึ้นเช่นกัน อินเดียใช้เงินอุดหนุนปุ๋ยไปราว 99,000 โกฏิรูปี หรือประมาณ 56% ของงบอุดหนุนปุ๋ยทั้งปีงบประมาณ 2026–27 ภายใน 4 เดือนครึ่งแรก ท่ามกลางราคาผลิตภัณฑ์ปุ๋ยโลกและ LNG ที่อยู่ในระดับสูง ก่อนหน้านี้ อินเดียได้อนุมัติอัตราอุดหนุนแบบอิงธาตุอาหาร หรือ Nutrient Based Subsidy (NBS) สำหรับปุ๋ยฟอสเฟตและโพแทสเซียมในฤดูคาริฟปี 2026 เพื่อช่วยให้ปุ๋ยยังมีจำหน่ายในราคาที่เกษตรกรเข้าถึงได้

รายงานเรื่องความช่วยเหลือฉุกเฉินเพิ่มเติมแก่ผู้ผลิตปุ๋ยควรแยกให้ชัดจากนโยบายที่มีผลแล้ว เพราะข้อเสนอสนับสนุนในร่างเอกสารยังไม่เท่ากับมาตรการที่อนุมัติและบังคับใช้จริง 1

ความเสี่ยงต่อความมั่นคงอาหารของเอเชียเพิ่มขึ้นอย่างไร

กลุ่มที่เปราะบางที่สุดคือประเทศและผู้ผลิตที่ต้องพึ่งพาการนำเข้าปุ๋ย ต้นทุนปัจจัยการผลิตที่สูงขึ้นจะบีบกำไรของเกษตรกรก่อน โดยเฉพาะรายที่มีเงินทุนหมุนเวียนจำกัดหรือไม่อาจปรับราคาขายได้รวดเร็ว หากการซื้อปุ๋ยถูกเลื่อน ลดปริมาณ หรือเปลี่ยนไปใช้สูตรที่ไม่เหมาะสม ผลกระทบอาจลามไปถึงผลผลิตในฤดูกาลถัดไป

สำหรับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ วิกฤตนี้ซ้ำเติมทั้งความเปราะบางด้านปุ๋ยและการพึ่งพาเชื้อเพลิงนำเข้า งานวิจัยเกี่ยวกับความยืดหยุ่นด้านอาหารของอาเซียนเรียกผลกระทบนี้ว่า “แรงกระแทกสองชั้น” คือปุ๋ยตึงตัวพร้อมกับต้นทุนพลังงานที่เพิ่มขึ้นสำหรับการผลิตปุ๋ย การขนส่ง และการทำเกษตร สิงคโปร์พึ่งพาการนำเข้าปุ๋ยทั้งหมด ขณะที่ระบบอาหารของภูมิภาคยังอาศัยการค้าและการขนส่งข้ามพรมแดนอย่างมาก

แต่ไม่ควรอธิบายเงินเฟ้ออาหารทั้งหมดด้วยฮอร์มุซเพียงปัจจัยเดียว สภาพอากาศ ต้นทุนขนส่ง ความเสี่ยงทางทะเลในพื้นที่อื่น ค่าเงิน และนโยบายภายในประเทศ ล้วนกำหนดราคาอาหารด้วยเช่นกัน ฮอร์มุซจึงควรถูกมองว่าเป็นตัวเร่งสำคัญที่ทำให้จุดอ่อนเดิมของภาคเกษตรมีต้นทุนสูงขึ้นและรับมือยากขึ้น

ทางรับมือที่ควรเริ่มก่อนราคาอาหารพุ่ง

ผู้นำอาเซียนเสนอแนวคิดคลังสำรองเชื้อเพลิงระดับภูมิภาคและกลไกเตรียมพร้อมด้านความมั่นคงอาหาร เพื่อตอบสนองต่อภาวะชะงักงันที่ยืดเยื้อ มาตรการดังกล่าวช่วยบรรเทาได้ แต่การมีสต็อกอาหารอย่างเดียวไม่อาจแก้ปัญหาขาดแคลนวัตถุดิบที่เริ่มขึ้นก่อนหน้านั้นหลายเดือนในไร่นาและโรงงานปุ๋ย

แนวทางที่ยั่งยืนกว่าสำหรับความร่วมมืออาเซียน–อินเดียควรเน้นที่ห่วงโซ่อุปทานก่อนที่ราคาจะส่งผ่านถึงผู้บริโภค ได้แก่

1. ประสานการจัดซื้อปุ๋ยและสำรองวัตถุดิบเชิงยุทธศาสตร์ การซื้อร่วมกันและข้อมูลสต็อกที่โปร่งใสอาจเพิ่มอำนาจต่อรองและทำให้เห็นสัญญาณขาดแคลนเร็วขึ้น
2. จัดระบบขนส่งและประกันภัยฉุกเฉิน ค่าระวางและเบี้ยประกันภัยสงครามอาจทำให้การค้าหยุดชะงักได้ แม้สินค้าจะมีอยู่จริง
3. กระจายแหล่งจัดหาและเส้นทางขนส่งเท่าที่ทำได้ ทางเลือกอื่นไม่อาจทดแทนปริมาณจากอ่าวเปอร์เซียได้อย่างรวดเร็วทั้งหมด แต่ช่วยลดความเสี่ยงจากการกระจุกตัวได้
4. เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ปุ๋ย การจัดการธาตุอาหารที่แม่นยำขึ้นช่วยลดการพึ่งพาปัจจัยการผลิตที่แพง โดยไม่ใช่เพียงลดปริมาณการใส่ปุ๋ย
5. วางแผนพลังงานควบคู่ความมั่นคงอาหาร ก๊าซ ดีเซล ค่าระวาง และปุ๋ยเป็นต้นทุนที่เชื่อมโยงกัน ไม่ใช่วิกฤตแยกส่วน

บทสรุป

วิกฤตฮอร์มุซเผยให้เห็นว่า การผลิตอาหารทั่วโลกพึ่งพาเส้นทางเดินเรือแคบ ๆ มากเพียงใด การเดินเรือที่ถูกจำกัดทำให้อุปทานปุ๋ยและพลังงานล่าช้าหรือหายไป ดันราคากำมะถันขึ้นสู่ระดับสูงมาก และสร้างภาระด้านการจัดซื้อกับงบอุดหนุนของอินเดีย 48

ผลกระทบที่สำคัญที่สุดอาจมาช้ากว่าข่าวเรือและราคาสินค้าโภคภัณฑ์ หากปุ๋ยราคาแพงหรือหาไม่ได้ทำให้เกษตรกรใส่ปุ๋ยน้อยลง หรือทำให้ฐานะการเงินของผู้ผลิตอ่อนแอ ผลกระทบก็อาจเคลื่อนจากท่าเรือสู่ฤดูเก็บเกี่ยว และสุดท้ายสู่ค่าอาหารของครัวเรือน การรักษาให้ห่วงโซ่อุปทานปุ๋ยเดินหน้าต่อได้ ไม่ใช่เพียงการบริหารคลังอาหารหลังเกิดเหตุ จึงเป็นหัวใจของการจำกัดความเสี่ยงนี้