วิกฤต LNG กาตาร์: การหยุดชะงักที่บีบให้โลกหาแหล่งก๊าซทดแทน

วิกฤตพลังงานของกาตาร์ได้กลายเป็นแรงกระเพื่อมต่อทั้งตลาดก๊าซธรรมชาติเหลว หรือ LNG ของโลก ไม่ใช่เพียงเพราะโรงงานที่ราสลัฟฟานเสียหาย แต่ยังเพราะช่องแคบฮอร์มุซซึ่งเป็นเส้นทางส่งออกสำคัญไม่สามารถใช้เดินเรือได้ตามปกติ ผลคือ QatarEnergy ต้องปิดกำลังการผลิตบางส่วน ระงับการส่งออก และขยายการประกาศ เหตุสุดวิสัย (force majeure) ให้ลูกค้าในยุโรปและเอเชียหลายครั้ง 214

ภาพที่สะท้อนความรุนแรงของเหตุการณ์ได้ชัดเจนคือ บริษัทพลังงานของรัฐกาตาร์ ซึ่งปกติเป็นหนึ่งในผู้ส่งออก LNG รายใหญ่ที่สุดของโลก กลับต้องซื้อ LNG จากตลาดสปอตของสหรัฐฯ เพื่อส่งต่อให้ลูกค้าบางรายในต่างประเทศ 19

ราสลัฟฟานหยุดผลิต และฮอร์มุซทำให้ส่งออกไม่ได้

สถาบัน Oxford Institute for Energy Studies ระบุว่า QatarEnergy ยุติการผลิต LNG และผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องที่โรงงานราสลัฟฟานเมื่อวันที่ 2 มีนาคม ก่อนประกาศเหตุสุดวิสัยแก่ผู้ซื้อที่ได้รับผลกระทบในอีกสองวันต่อมา 14

รายงานต่อมาชี้ไปที่ข้อจำกัด 2 ด้านที่เกิดพร้อมกัน ได้แก่ ความเสียหายต่อโครงสร้างการผลิตในกาตาร์ และความไม่ปลอดภัยในการเดินเรือ LNG ผ่านช่องแคบฮอร์มุซ Reuters รายงานว่าความขัดแย้งบีบให้ QatarEnergy ปิดหน่วยแปรสภาพก๊าซเป็น LNG ประกาศเหตุสุดวิสัย และระงับการส่งออก 2 ขณะที่ Al Jazeera รายงานคำกล่าวของ QatarEnergy ว่าการโจมตีจากอิหร่านทำให้กำลังส่งออก LNG ของประเทศหายไปราว 17% 15

จึงไม่ใช่แค่ผลิตได้น้อยลง แต่เป็นกรณีที่แม้ยังมีสินค้าบางส่วน ก็ไม่อาจขนส่งออกได้ตามเส้นทางปกติ ส่งออก LNG ของกาตาร์จึงร่วงจากราว 20 ล้านตันในไตรมาสเดียวกันของปีก่อน เหลือต่ำกว่า 2 ล้านตันในช่วงเมษายนถึงมิถุนายน 2026 ตามรายงาน Bloomberg ที่เผยแพร่ซ้ำโดย Energy Connects 6

เหตุสุดวิสัยยืดเยื้อ กระทบผู้ซื้อจากเอเชียถึงยุโรป

เหตุสุดวิสัยเป็นข้อกำหนดในสัญญาที่อาจปลดเปลื้องภาระการส่งมอบของผู้ขาย เมื่อเกิดเหตุการณ์พิเศษเกินการควบคุมจนปฏิบัติตามสัญญาไม่ได้ ในกรณีนี้ QatarEnergy ได้ขยายระยะเวลาของประกาศดังกล่าวต่อเนื่อง เพราะยังไม่มีความชัดเจนว่าการผ่านฮอร์มุซจะกลับมาได้เต็มรูปแบบเมื่อใด

Reuters รายงานในเดือนกรกฎาคมว่า บริษัทขยายเหตุสุดวิสัยให้ลูกค้าเอเชียบางราย และยังปล่อยเช่าเรือบรรทุก LNG บางลำไปถึงกลางเดือนตุลาคม ซึ่งสะท้อนว่าการส่งออกอาจติดขัดต่อไปอีกระยะ 2 ปลายเดือนสิงหาคม บริษัทได้ขยายการยกเลิกเที่ยวส่งให้ผู้ซื้อในปากีสถานไปถึงเดือนตุลาคม และขยายเหตุสุดวิสัยสำหรับบังกลาเทศเกินเดือนกันยายน 1

ยุโรปก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน โดย Edison ของอิตาลีระบุว่า LNG อีก 5 เที่ยวเรือ ซึ่งกำหนดส่งตั้งแต่ปลายเดือนกันยายนถึงต้นเดือนพฤศจิกายน จะไม่ถูกส่งมอบ 10 ก่อนหน้านั้น การขยายระยะรอบหนึ่งได้กระทบ LNG 21 เที่ยวเรือที่มีกำหนดส่งให้อิตาลีระหว่างเดือนเมษายนถึงต้นกันยายน 12

ส่วนตัวเลขที่กล่าวกันว่าการจราจร LNG ผ่านฮอร์มุซลดลง 92% นั้น ยังยืนยันไม่ได้จากข้อมูลแหล่งข่าวที่ให้มา ข้อสรุปที่มีหลักฐานรองรับมากกว่าคือ การขนส่ง LNG เชิงพาณิชย์ส่วนใหญ่ถูกระงับหรือจำกัดอย่างหนัก และการไหลเวียนตามปกติยังไม่ฟื้น 124

เหตุใดกาตาร์จึงซื้อ LNG สหรัฐฯ ทั้งที่เป็นผู้ผลิตรายใหญ่

Reuters รายงานว่า QatarEnergy ซื้อ LNG สปอตจากสหรัฐฯ 33 เที่ยวเรือในปีนี้ เพื่อนำส่งไปยังเกาหลีใต้ ไต้หวัน บังกลาเทศ อินเดีย และญี่ปุ่น เทียบกับเพียง 4 เที่ยวเรือในปีก่อน 19

เหตุผลหลักอยู่ที่ความแตกต่างระหว่าง “ผลิตก๊าซได้” กับ “ส่งมอบก๊าซได้” ระบบผลิตและเส้นทางส่งออกหลักของกาตาร์ต่างผูกอยู่กับภูมิภาคอ่าวเปอร์เซียและจุดคอขวดเดียวกัน ขณะที่ LNG จากสหรัฐฯ สามารถขนจากท่าเรือนอกอ่าวเปอร์เซียไปยังตลาดผู้นำเข้าได้โดยตรง

การซื้อครั้งนี้ดูมีเป้าหมายเพื่อลดความเสียหายต่อลูกค้าสำคัญ และรักษาความน่าเชื่อถือของ QatarEnergy ในฐานะผู้จัดหาก๊าซระยะยาว แม้การประกาศเหตุสุดวิสัยจะช่วยลดภาระผูกพันตามสัญญาในระยะสั้นก็ตาม 19 อย่างไรก็ดี LNG สปอตเป็นเพียงสะพานชั่วคราว ไม่ใช่สิ่งทดแทนเต็มรูปแบบ เพราะปริมาณมีจำกัด ต้องแข่งกับผู้ซื้อรายอื่น และไม่อาจทดแทนขนาดการส่งออกปกติของกาตาร์ได้รวดเร็ว

รายงานที่มีอยู่ยืนยันการซื้อ LNG สปอตดังกล่าว แต่ยังไม่มีรายละเอียดที่น่าเชื่อถือเพียงพอให้ยืนยันข้อตกลงจัดหาก๊าซระยะยาวจากโครงการเฉพาะในสหรัฐฯ ดังนั้น ประเด็นการเจรจาดังกล่าวจึงไม่ควรถูกนำเสนอเป็นข้อเท็จจริงที่ยืนยันแล้ว

ยุโรปและเอเชียต้องแข่งกันหา LNG ที่ยืดหยุ่น

ก่อนสงคราม กาตาร์มีสัดส่วนราวหนึ่งในห้าของการส่งออก LNG โลก 614 เมื่อผู้ส่งออกรายใหญ่ขนาดนี้หายไปจากตลาดตามปกติ การหาแหล่งทดแทนจึงทำได้ยาก เพราะถูกจำกัดด้วยกำลังการแปรสภาพก๊าซเป็น LNG สัญญาระยะยาวที่มีอยู่ก่อนแล้ว จำนวนเรือบรรทุก และระยะเวลาการเดินทาง

ทางเลือกของผู้ซื้อในยุโรปและเอเชียจึงมีไม่มากนัก ได้แก่

• ซื้อ LNG ทดแทนในตลาดสปอต ซึ่งมักมีต้นทุนส่วนเพิ่มสูงกว่า
• ใช้ก๊าซจากคลังสำรองอย่างระมัดระวัง หรือลดการใช้ก๊าซ
• เปลี่ยนการใช้เชื้อเพลิงในภาคอุตสาหกรรมหรือผลิตไฟฟ้า หากทำได้
• ยอมรับการส่งมอบที่น้อยลงหรือเลื่อนกำหนดรับมอบ

รายงานระบุว่าผู้ซื้อในยุโรปและเอเชียกำลังหาเที่ยวเรือทดแทน ลดการใช้ก๊าซ หรือเปลี่ยนไปใช้เชื้อเพลิงอื่น 4 หากการหยุดชะงักยืดเยื้อ ยุโรปจะเผชิญความเสี่ยงมากขึ้นในการเติมหรือรักษาระดับก๊าซสำรองก่อนช่วงที่ความต้องการใช้สูง ขณะเดียวกัน การแย่ง LNG จากแอตแลนติกเบซินจะเพิ่มแรงกดดันต่อตลาดนำเข้าทั่วโลก นี่เป็นความเสี่ยงของตลาด ไม่ใช่ตัวเลขคาดการณ์คลังก๊าซของสหภาพยุโรปที่ได้รับการยืนยันแล้ว

อินเดีย ญี่ปุ่น และข้อจำกัดของทางออกเฉพาะหน้า

อินเดียเป็นหนึ่งในตลาดปลายทางของ LNG สหรัฐฯ ที่ QatarEnergy ซื้อ 19 Reuters ยังรายงานว่า LNG 3 เที่ยวเรือที่บรรทุกจากกาตาร์และสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ถูกถ่ายลำระหว่างเรือนอกช่องแคบฮอร์มุซ เพื่อนำส่งไปยังอินเดียและญี่ปุ่น 17

การถ่ายลำเช่นนี้แสดงให้เห็นว่ายังมีวิธีช่วยกู้หรือเปลี่ยนเส้นทางให้กับบางเที่ยวเรือได้ แต่เป็นกระบวนการเฉพาะกิจที่ซับซ้อนด้านปฏิบัติการ ไม่ใช่ทางเลือกที่จะแทนการเดินเรือขนาดใหญ่และต่อเนื่องผ่านฮอร์มุซได้

จีนได้รับผลกระทบผ่านทั้ง LNG และต้นทุนวัตถุดิบอุตสาหกรรมที่เชื่อมโยงกับพลังงาน เช่น LPG แนฟทา และค่าระวางเรือ ต้นทุนที่สูงขึ้นย่อมกดดันส่วนต่างกำไรและการตัดสินใจเดินเครื่องของธุรกิจปิโตรเคมี อย่างไรก็ดี หลักฐานที่ให้มายังไม่เพียงพอจะระบุเป็นตัวเลขว่าผลผลิตปิโตรเคมีของจีนทั้งประเทศลดลงเพราะวิกฤตนี้เท่าใด

บทเรียนของตลาด: LNG ไม่ได้สับเปลี่ยนกันได้ทันที

วิกฤตครั้งนี้ตอกย้ำว่า ความมั่นคงของ LNG ไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณสำรองก๊าซหรือกำลังผลิตเพียงอย่างเดียว ผู้ผลิตอาจมีทรัพยากรมหาศาล แต่ก็ยังส่งมอบให้ลูกค้าไม่ได้ หากโรงงานเสียหายและเส้นทางขนส่งหลักถูกปิดกั้น

การซื้อ LNG จากสหรัฐฯ ของ QatarEnergy ช่วยส่งก๊าซไปยังลูกค้าสำคัญในเอเชียบางส่วน แต่ยังไม่สามารถปิดช่องว่างในภาพรวมได้ จนกว่าการดำเนินงานที่ราสลัฟฟานและการเดินเรือผ่านช่องแคบฮอร์มุซอย่างปลอดภัยและสม่ำเสมอจะฟื้นกลับมา ยุโรปกับเอเชียจะยังต้องแข่งขันกันเพื่อ LNG ทดแทนที่มีจำกัด และบทบาทของกาตาร์จะยังเป็นผู้บริหารพอร์ตฉุกเฉิน มากกว่าจะเป็นผู้ส่งออก LNG ของโลกตามปกติ 21419