อิหร่านหันใช้ขีปนาวุธและฮอร์มุซเป็นเครื่องมือบีบคู่ขัดแย้งโดยตรง

อิหร่านกำลังปรับวิธีฉายอำนาจในภูมิภาคให้เป็นการกระทำโดยรัฐที่เปิดเผยและตรงไปตรงมามากขึ้น แทนการอาศัยแรงกดดันผ่านเครือข่ายพันธมิตรเป็นหลัก เตหะรานใช้การโจมตีด้วยขีปนาวุธและโดรน ควบคู่กับการจำกัดการเดินเรือในช่องแคบฮอร์มุซ และการข่มขู่ผลประโยชน์ด้านพลังงานในอ่าว เป้าหมายดูเหมือนคือการเพิ่มต้นทุนของสงครามสำหรับสหรัฐฯ รัฐในภูมิภาค และตลาดพลังงานโลก ขณะเดียวกันยังคงช่องทางให้ลดความตึงเครียดเพื่อใช้ต่อรองได้ 68

จากแรงกดดันทางอ้อม สู่การตอบโต้โดยตรง

ความเปลี่ยนแปลงสำคัญคือบทบาทของอิหร่านเองที่ปรากฏชัดขึ้น รอยเตอร์รายงานว่า ในช่วงต้นเดือนกันยายน กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลามของอิหร่านยิงขีปนาวุธพิสัยไกลใส่เรือรบสหรัฐฯ 2 ลำ ก่อนที่สหรัฐฯ จะโจมตีเรืออิหร่าน 3 ลำ อิหร่านยังเตือนว่าหากถูกโจมตีเพิ่มเติม การตอบโต้จะรวดเร็วและรุนแรงกว่าเดิม 4

ก่อนหน้านั้น มีรายงานว่าอิหร่านยิงขีปนาวุธใส่สิ่งที่เรียกว่าเป้าหมายของสหรัฐฯ ในจอร์แดน บาห์เรน คูเวต และอิรัก หลังสหรัฐฯ เปิดปฏิบัติการโจมตีระลอกใหม่ 9 เหตุการณ์เหล่านี้ทำให้ขีดความสามารถของรัฐอิหร่าน ไม่ใช่เพียงกลุ่มติดอาวุธที่มีความใกล้ชิดกับเตหะราน กลายเป็นแกนหลักของการยับยั้งและตอบโต้

แนวทางนี้ทำให้การบีบบังคับเกิดผลได้ฉับไว แต่ปฏิเสธความรับผิดได้ยากกว่า การโจมตีโดยตรงช่วยแสดงระยะทำการและความมุ่งมั่นอย่างรวดเร็ว ทว่าในอีกด้านก็ทำให้ฝ่ายตรงข้ามระบุเป้าหมายทางทหารของอิหร่านได้ชัดเจนขึ้น และเร่งความเสี่ยงของการยกระดับความขัดแย้ง

ฮอร์มุซ: เครื่องมือต่อรองที่กระทบเศรษฐกิจโลก

ช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเชื่อมอ่าวเปอร์เซียกับอ่าวโอมาน กลายเป็นส่วนที่มีผลกระทบทางเศรษฐกิจมากที่สุดในยุทธศาสตร์อิหร่าน ก่อนสงคราม เส้นทางน้ำแห่งนี้รองรับการขนส่งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเหลวของโลกราวหนึ่งในห้า 8 นับตั้งแต่การโจมตีของสหรัฐฯ และอิสราเอลเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ อิหร่านได้เพิ่มข้อจำกัดต่อการเดินเรือ ขณะที่สหรัฐฯ และอิหร่านต่างอ้างสิทธิ์ว่าตนมีอำนาจควบคุมเส้นทางดังกล่าว 68

เจ้าหน้าที่อิหร่านเชื่อมการเปิดเส้นทางเดินเรือเข้ากับเงื่อนไขทางการเมือง โมห์เซน เรซาอี เลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติสูงสุดของอิหร่าน ระบุว่าหนึ่งในเงื่อนไขคือการยุติสงครามในภูมิภาค เขายังกล่าวว่าอิหร่านและโอมานตกลงเรื่องเส้นทางผ่านแดน โดยให้เรือใช้ช่องทางกลางที่กำหนดไว้ 2

นัยสำคัญของแนวทางนี้คือ การก่อความปั่นป่วนแบบควบคุมได้ มากกว่าการปิดช่องแคบโดยสิ้นเชิง เตหะรานสามารถใช้การอนุญาตผ่านเส้นทาง การกำหนดเส้นทาง และข้อจำกัดต่าง ๆ เป็นอำนาจต่อรอง ขณะที่ยังเปิดทางให้การขนส่งเชิงพาณิชย์บางส่วนดำเนินต่อไปได้ ต่อมาอิหร่านระบุว่าจะประกาศเขตจำกัดใหม่ในอ่าวและเผยแผนที่เส้นทางเดินเรือใหม่ โดยเรือที่เข้าสู่เขตดังกล่าวอาจถูกขึ้นบัญชีคว่ำบาตร 3

แรงกดดันทางทะเลก็ย้อนกลับมากระทบอิหร่าน

การกดดันที่ฮอร์มุซสามารถกระทบราคาพลังงาน ค่าประกันภัย การขนส่งทางเรือ และการคำนวณทางการเมืองของประเทศอ่าวอาหรับ แต่ต้นทุนไม่ได้ตกอยู่กับฝ่ายอื่นเพียงอย่างเดียว รอยเตอร์รายงานในเดือนกันยายนว่า อิหร่านแทบไม่ได้ส่งออกน้ำมันดิบในปริมาณมีนัยสำคัญผ่านช่องแคบนี้มาราว 7 สัปดาห์ 15

นี่คือโจทย์แลกเปลี่ยนเชิงยุทธศาสตร์ของเตหะราน ยิ่งขัดขวางเส้นทางน้ำได้มีประสิทธิภาพ ก็ยิ่งโยนต้นทุนไปสู่ประชาคมระหว่างประเทศได้มากขึ้น แต่ในเวลาเดียวกัน ภาระทางเศรษฐกิจที่อิหร่านต้องแบกรับก็สูงขึ้น และเพิ่มแรงจูงใจให้ฝ่ายตรงข้ามตอบโต้กำลังทางทะเลหรือพัฒนาเส้นทางทางเลือก

โครงสร้างความมั่นคงที่แข็งกร้าวขึ้น

การเปลี่ยนตัวผู้นำได้ย้ำความสำคัญของนโยบายความมั่นคง โมห์เซน เรซาอี ได้รับแต่งตั้งเป็นเลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติสูงสุดเมื่อเดือนสิงหาคม แทนโมฮัมหมัด บาเกอร์ ซอลกอดร์ ในหน่วยงานที่ประสานนโยบายความมั่นคงและต่างประเทศของอิหร่าน รอยเตอร์ระบุว่าเรซาอีเป็นบุคคลสายแข็งและเป็นพันธมิตรใกล้ชิดของผู้นำสูงสุด โมจตาบา คาเมเนอี 12

เรซาอียังเป็นกระบอกเสียงสำคัญต่อสาธารณะในประเด็นฮอร์มุซ ทั้งการวางเงื่อนไขเปิดช่องแคบ การเสนอเส้นทางเดินเรือ และการประกาศเขตจำกัด 23 สิ่งนี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าระบบตัดสินใจของอิหร่านเป็นเอกภาพโดยสมบูรณ์ แต่สะท้อนว่าการบีบบังคับทางทะเลกำลังถูกนำเสนอผ่านสถาบันความมั่นคงระดับสูงสุดของประเทศ

อย่างไรก็ดี ฐานะทางการเมืองของรัฐบาลยังถูกจำกัดจากต้นทุนภายในประเทศ รอยเตอร์รายงานว่าอัตราเงินเฟ้อรายปีอยู่ที่ 66% ในเดือนก่อนรายงานปลายเดือนสิงหาคม และเจ้าหน้าที่กังวลว่าความเดือดร้อนทางการเงินที่เพิ่มขึ้นอาจจุดชนวนความไม่สงบ 1 ดังนั้น การรวมศูนย์ด้านความมั่นคงมากขึ้นไม่ได้หมายความว่าจะทำให้รัฐบาลมีความแข็งแกร่งต่อแรงกดดันภายในโดยอัตโนมัติ

หลักนิยมใหม่ที่กำลังก่อตัว

จากข้อมูลที่มี ยุทธศาสตร์ของอิหร่านมีลักษณะผสมผสานดังนี้

• ตอบโต้ทางทหารโดยตรง: ขีปนาวุธและโดรนทำให้อิหร่านเข้าถึงเป้าหมายของสหรัฐฯ และประเทศในภูมิภาคได้ โดยไม่ต้องอาศัยคนกลาง 49
• บีบบังคับทางเศรษฐกิจ: ข้อจำกัดการเดินเรือและการคุกคามผลประโยชน์พลังงานในอ่าว ยกระดับต้นทุนของความขัดแย้งให้ไกลเกินสมรภูมิ 368
• ลดความตึงเครียดแบบมีเงื่อนไข: เส้นทางเดินเรือและเงื่อนไขเปิดช่องแคบสร้างกลไกสำหรับแลกเปลี่ยนการเข้าถึงทางทะเลกับข้อยอมทางการเมือง 213
• แรงกดดันในภูมิภาคที่ยังคงอยู่: อิหร่านยังอาจได้ประโยชน์จากความสัมพันธ์กับกลุ่มพันธมิตร แต่เหตุการณ์ปัจจุบันชี้ว่ากำลังให้น้ำหนักมากขึ้นกับเครื่องมือที่รัฐอิหร่านควบคุมเองโดยตรง

ความเสี่ยงหลัก: ยกระดับโดยไม่มีข้อตกลงที่มั่นคง

การทูตยังไม่สามารถกันไม่ให้ความขัดแย้งกลับมาปะทุได้ ข้อตกลงหยุดยิงชั่วคราวในเดือนมิถุนายนได้ล่มสลายในเวลาต่อมา ขณะที่การเจรจายังชะงักงันท่ามกลางแรงกดดันทางเศรษฐกิจเพิ่มเติมจากสหรัฐฯ 18

อันตรายจึงไม่ใช่แค่การปิดช่องแคบฮอร์มุซเต็มรูปแบบ การโจมตีเรือ การโจมตีโครงสร้างพลังงานในอ่าว หรือการปะทะรอบใหม่ที่เกี่ยวข้องกับกองกำลังสหรัฐฯ อาจเปลี่ยนการบีบบังคับที่คำนวณระดับความรุนแรงไว้ ให้กลายเป็นการยกระดับระดับภูมิภาคที่กว้างกว่าเดิม ยุทธศาสตร์ที่ปรับใหม่ของอิหร่านแสดงให้เห็นว่ายังสามารถสร้างต้นทุนสูงแก่ฝ่ายตรงข้ามได้ แต่ยิ่งใช้อำนาจต่อรองนั้นมาก ก็ยิ่งเปิดรับผลตอบโต้ทางทหารและเศรษฐกิจโดยตรงมากขึ้นเช่นกัน 4615