เหตุใดยุโรปจึงเล็งเก็บภาษีธนาคาร—and แผน 5% ของอิตาลีอาจสร้างรายได้เท่าไร

กำไรที่แข็งแกร่งของธนาคารยุโรปกำลังทำให้ภาคธนาคารตกเป็นเป้าหมายทางการคลังที่เด่นชัดขึ้น รัฐบาลหลายประเทศต้องการรายได้มาอุดช่องว่างงบประมาณ โดยไม่ต้องขึ้นภาษีในวงกว้างหรือตัดรายจ่ายซึ่งอ่อนไหวทางการเมือง การถกเถียงเรื่องภาษีจากกำไรธนาคารจึงเข้มข้นขึ้นในสหราชอาณาจักร ฝรั่งเศส โปรตุเกส สวีเดน และอิตาลี 3

ประเด็นล่าสุดอยู่ที่อิตาลี พรรคลีก (League) เสนอให้ธนาคาร 10 แห่งใหญ่ที่สุดของประเทศจ่ายเงินสมทบ 5% ของกำไรต่อปี เป็นเวลา 3 ปี ผ่านกระบวนการจัดทำงบประมาณปี 2027 อย่างไรก็ดี นี่ยังเป็นเพียงข้อเสนอที่ไม่ได้ถูกตราเป็นกฎหมาย และรายละเอียดสำคัญ เช่น ฐานภาษีที่แน่ชัด ขอบเขตผู้เสียภาษี และการนำไปหักกลบกับภาษีประเภทอื่น ยังไม่ถูกเปิดเผย 211

เหตุใดธนาคารจึงเป็นเป้าหมายที่ดึงดูดใจ

อัตราดอกเบี้ยที่สูงขึ้นช่วยเพิ่มรายได้ดอกเบี้ยสุทธิให้ธนาคารจำนวนมาก ส่งผลให้ผู้ให้กู้ในยุโรปยังทำกำไรได้สูงผิดปกติ ภาพนี้ทำให้การเก็บเงินจากธนาคารขายได้ง่ายในทางการเมือง เพราะธนาคารถูกมองว่าได้รับประโยชน์จากสภาพแวดล้อมเดียวกับที่ทำให้ครัวเรือนและธุรกิจมีต้นทุนกู้ยืมสูงขึ้น 315

กรณีสหราชอาณาจักรสะท้อนขนาดของประเด็นได้ชัดเจน: HSBC, NatWest, Barclays และ Lloyds มีกำไรก่อนภาษีรวมกัน 200,000 ล้านปอนด์ในช่วง 5 ปีก่อนหน้า ตามรายงานที่ถูกอ้างถึงในการถกเถียงเรื่องภาษีลาภลอยของยุโรป 8

แต่เหตุผลเชิงนโยบายยังไม่ได้มีข้อสรุป ธนาคารโต้แย้งว่าภาษีเพิ่มอาจลดความสามารถในการปล่อยกู้และลงทุน รวมถึงบั่นทอนความน่าสนใจของประเทศในฐานะศูนย์กลางการเงิน ตัวอย่างในสหราชอาณาจักร ภาษีลาภลอยใหม่จะถูกบวกทับบนภาษีนิติบุคคล เงินเพิ่มภาษีสำหรับธนาคาร และ bank levy ที่มีอยู่แล้ว จึงทำให้โครงสร้างภาษียิ่งซับซ้อน

แผนเก็บ 5% ของอิตาลี: รู้อะไรบ้าง

ข้อเสนอของพรรคลีกคือการเรียกเก็บ 5% ต่อปีจากกำไรของธนาคารอิตาลี 10 แห่งใหญ่ที่สุด เป็นเวลา 3 ปี เพื่อสนับสนุนการคลังสาธารณะผ่านงบประมาณปี 2027 2

พรรคประเมินว่าอาจระดมเงินได้ 2–3 พันล้านยูโร ตัวเลขนี้เป็นเพียงการประเมิน ไม่ใช่ประมาณการทางการในร่างกฎหมาย จึงยังไม่ควรตีความว่าเป็นรายได้ที่รับประกันได้ ไม่ว่าจะต่อปีหรือรวมตลอด 3 ปี จนกว่าจะเผยแพร่โครงสร้างภาษีที่ชัดเจน 711

มาตรการนี้เจาะจงธนาคารรายใหญ่และอิงกำไร จึงแคบกว่าภาษีที่ครอบคลุมทั้งภาคธนาคาร อีกทั้งต่างจากแนวทางครั้งก่อนของอิตาลี ในปี 2023 อิตาลีเคยกำหนดภาษีครั้งเดียว 40% ต่อรายได้ดอกเบี้ยสุทธิส่วนเกิน โดยเทียบกับฐานปี 2021 ในช่วงดอกเบี้ยสูง 15

รัฐบาลอิตาลียังเคยขอเงินสมทบจากธนาคารและบริษัทประกันภายในประเทศผ่านมาตรการงบประมาณรูปแบบอื่นด้วย โดยในปี 2024 รัฐบาลระบุว่าแผนดังกล่าวจะระดม 3.5 พันล้านยูโรจากภาคการเงิน เพื่อนำไปสนับสนุนบริการสาธารณสุขและกลุ่มเปราะบาง 4

ยุโรปไม่ได้ใช้สูตรเดียวกัน

ความต่างสำคัญของภาษีธนาคารคือ ฐานภาษี: บางประเทศเก็บจากกำไร บางแห่งเก็บจากรายได้ หนี้สิน หรือธุรกรรมทางการเงิน

• ภาษีลาภลอยอิงกำไร: แผน 5% ของอิตาลีจะเรียกเก็บจากกำไรของธนาคารใหญ่ ส่วนสเปนใช้เงินเพิ่มภาษี 4.8 จุดเปอร์เซ็นต์กับรายได้สุทธิของธนาคารในช่วงปี 2023–2025 และรัฐบาลระบุเจตนาที่จะทำให้มาตรการนี้เป็นการถาวร 15
• เงินเรียกเก็บเพื่อเสถียรภาพ อิงหนี้สิน: โปรตุเกสมี bank levy ตั้งแต่ปี 2011 โดยคิดจากหนี้สินทั้งหมดหลังหักส่วนของผู้ถือหุ้นและหนี้ด้อยสิทธิ รวมถึงมี solidarity surcharge ขณะที่สวีเดนคิด levy จากหนี้สินหลังหักส่วนของผู้ถือหุ้นและเงินฝากที่มีประกัน 112
• ภาษีเดิมบวกกับข้อเสนอใหม่: ธนาคารในสหราชอาณาจักรจ่ายภาษีนิติบุคคล 25% อยู่แล้ว พร้อมเงินเพิ่มภาษีธนาคาร 3% สำหรับกำไรที่เกี่ยวข้องส่วนเกินวงเงินยกเว้นระดับกลุ่ม 100 ล้านปอนด์ และยังมี bank levy ดังนั้นภาษีลาภลอยใหม่จะเป็นภาระเพิ่ม ไม่ใช่การทดแทนภาษีเดิม
• ภาษีธุรกรรมการเงิน: ฝรั่งเศสใช้แนวทางต่างออกไป โดยเก็บภาษีจากการซื้อหุ้นของบริษัทจดทะเบียนขนาดใหญ่ที่เข้าเกณฑ์ และเรียกเก็บแยกต่างหากกับการซื้อขายความถี่สูงบางประเภท ไม่ใช่ภาษีตรงจากกำไรธนาคาร

อัตราภาษีที่ดูเท่ากันบนพาดหัวข่าวจึงให้ผลไม่เหมือนกัน ภาษีจากหนี้สินอาจยังเรียกเก็บได้แม้กำไรอ่อนลง ภาษีกำไรเคลื่อนไหวตามผลประกอบการโดยตรง ส่วนภาษีรายได้อาจกระทบได้แม้ส่วนต่างกำไรหรือค่าเผื่อหนี้เสียทำให้กำไรสุทธิลดลง

รายได้ที่จะได้: ประเมินได้แค่ไหน

ตัวเลข 2–3 พันล้านยูโรของอิตาลีเป็นประมาณการที่ชัดที่สุดสำหรับ levy 5% แต่เมื่อยังไม่มีรายละเอียดกฎหมาย ก็ไม่อาจคำนวณยอดรวมตลอด 3 ปีได้อย่างน่าเชื่อถือ 711

ประเทศอื่นมีตัวเลขแตกต่างกันตามแบบภาษี พรรคฝ่ายค้านสังคมประชาธิปไตยของสวีเดนเสนอภาษีชั่วคราวต่อรายได้ดอกเบี้ยสุทธิของธนาคาร โดยประเมินว่าจะระดมได้ราว 12,600 ล้านโครนา หรือประมาณ 1.3 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ ขณะที่ Citi ประเมินว่า levy ดังกล่าวอาจเทียบเท่าสูงสุด 9% ของกำไรก่อนภาษีธนาคารสวีเดนในปี 2027

แผนภาษีลาภลอยของสเปนในปี 2022 ตั้งเป้าระดมเงินจากธนาคาร 3 พันล้านยูโรใน 2 ปี ต่อมามีการกำหนดเงินเพิ่มภาษี 4.8% สำหรับรายได้ธนาคารในประเทศที่เกินเกณฑ์ที่ระบุ 815

การรวมเป็นตัวเลขเดียวของทั้งยุโรปจึงอาจชวนให้เข้าใจผิด เพราะข้อเสนอต่างอยู่คนละขั้นตอน ใช้ฐานภาษีต่างกัน และหลายมาตรการยังเป็นประเด็นถกเถียง หลักฐานชี้ได้ว่าการหาเงินจากธนาคารเกิดขึ้นในวงกว้าง แต่ยังไม่มีตัวเลขรวมของยุโรปที่เชื่อถือได้

เส้นแบ่งทางการเมือง

ฝ่ายสนับสนุนมองว่าภาษีธนาคารคือการให้บริษัทที่ได้ประโยชน์จากยุคดอกเบี้ยสูงร่วมแบกรับภาระ พรรคลีกของอิตาลีระบุว่าเงินดังกล่าวอาจใช้สนับสนุนครอบครัว ธุรกิจ และมาตรการด้านความมั่นคง ขณะที่รัฐมนตรีเศรษฐกิจอิตาลีให้เหตุผลว่าภาคธนาคารมีลักษณะของการแสวงหาค่าเช่าทางเศรษฐกิจและการแข่งขันต่ำ 7

ฝ่ายคัดค้านกังวลเรื่องเงินทุนไหลออก การลงทุนที่ลดลง และภาระที่อาจถูกผลักไปยังผู้กู้ ในสวีเดน ข้อเสนอภาษีธนาคารชั่วคราวจากฝ่ายค้านถูกเตือนว่าอาจทำให้ต้นทุนสินเชื่อที่อยู่อาศัยของครัวเรือนสูงขึ้น ส่วนตัวแทนอุตสาหกรรมในสหราชอาณาจักรเตือนว่าการเก็บภาษีเพิ่มอาจกระทบการปล่อยกู้ การลงทุน และความสามารถในการแข่งขันของประเทศในฐานะศูนย์กลางการเงิน

ในฝรั่งเศส ข้อถกเถียงเรื่องภาษีอยู่ในศึกงบประมาณที่กว้างกว่า จอร์แดน บาร์เดลลา ผู้นำพรรค National Rally ระบุว่าพรรคจะคัดค้านการขึ้นภาษีครัวเรือนและภาคธุรกิจ สะท้อนว่าการสร้างแรงสนับสนุนต่อมาตรการการคลังใหม่อาจไม่ง่าย แม้รัฐบาลจะเผชิญการขาดดุลงบประมาณสูง 17

ความไม่แน่นอนกระทบผู้ลงทุนอย่างไร

ต้นทุนโดยตรงของ levy ชั่วคราวเป็นเพียงส่วนหนึ่งของคำถามสำหรับผู้ลงทุน ประเด็นสำคัญกว่าคือรัฐบาลจะถือเป็นมาตรการครั้งเดียวในภาวะวิกฤต จะต่ออายุมาตรการซ้ำ หรือจะปรับกติกาอีกหลังเผชิญแรงกดดันทางการเมือง

ประสบการณ์ภาษีธนาคารของอิตาลีในปี 2023 แสดงให้เห็นว่าความชัดเจนมีความสำคัญเพียงใด การประกาศภาษีลาภลอยทำให้ตลาดขายหุ้นอย่างหนัก ก่อนรัฐบาลจะรีบชี้แจงและกำหนดเพดานภาษีที่ 0.1% ของสินทรัพย์ธนาคาร กระทรวงการคลังคาดว่าจะจัดเก็บได้ต่ำกว่า 3 พันล้านยูโร 16

สำหรับข้อเสนอปัจจุบัน ตัวแปรที่ต้องจับตาคือระยะเวลาบังคับใช้ ฐานภาษี เกณฑ์ต่าง ๆ และการหักกลบกับภาษีอื่น Scope Ratings ประเมินว่า levy ที่วางแผนไว้ของอิตาลีไม่น่าจะทำให้ความน่าเชื่อถือทางเครดิตของธนาคารอ่อนแอลงอย่างมีนัยสำคัญ แต่อาจลดความต้องการลงทุนและกระตุ้นการควบรวมกิจการมากขึ้น 11

บทสรุปคือ กำไรสูงทำให้ธนาคารเป็นแหล่งรายได้สาธารณะที่น่าล่อใจ แต่ภาษีที่ออกแบบไม่ชัดเจนสามารถกลายเป็นความเสี่ยงต่อกำไรและมูลค่าหุ้นได้อย่างรวดเร็ว สำหรับผู้ลงทุน อัตรา 5% บนพาดหัวข่าวอาจสำคัญน้อยกว่าคำถามว่า รัฐบาลจะสร้างกรอบภาษีที่ชัดเจน มีขอบเขตจำกัด และคาดการณ์ได้หรือไม่