ศึกทะเลดำขยายสู่สงครามเศรษฐกิจ: เรือสินค้า ท่าเรือ และโรงกลั่นถูกโจมตีอย่างไร

สงครามรัสเซีย–ยูเครนในทะเลดำกำลังเปลี่ยนจากการโจมตีเป็นครั้งคราว มาเป็นการแข่งขันเพื่อบั่นทอน “เศรษฐกิจสงคราม” ของอีกฝ่ายโดยตรง รัสเซียมุ่งกดดันทางออกสู่ตลาดโลกของยูเครน ผ่านท่าเรือ เรือสินค้า และคลังเชื้อเพลิง ส่วนยูเครนใช้การโจมตีด้วยโดรนระยะไกลเล่นงานโรงกลั่น ท่าเรือ และเส้นทางขนส่งทางทะเลของรัสเซีย

ผลระยะสั้นคือความเสี่ยงของการเดินเรือสูงขึ้น การขนส่งธัญพืชและเชื้อเพลิงสะดุด และต้นทุนประกันภัยกับค่าระวางเพิ่มขึ้น ส่วนเป้าหมายระยะยาวคือการลดรายได้ส่งออก ฐานะการคลัง และความสามารถในการทำสงครามของฝ่ายตรงข้าม

เรือสินค้าและท่าเรือยูเครนตกเป็นเป้าหมาย

เมื่อวันที่ 25 สิงหาคม กระทรวงกลาโหมรัสเซียระบุว่ากองกำลังรัสเซียโจมตีเรือ 5 ลำในท่าเรือยูเครน ได้แก่ เรือบรรทุกสินค้าสามลำและเรือบรรทุกน้ำมันหนึ่งลำที่ท่าเรือพีฟเดนนี (Pivdennyi หรือ Yuzhny) รวมทั้งเรือบรรทุกสินค้าอีกหนึ่งลำที่โอเดสซา พร้อมโจมตีโครงสร้างพื้นฐานของท่าเรือทั้งสองแห่งและคลังเชื้อเพลิงที่ชอร์โนมอร์สค์ (Chornomorsk) รัสเซียกล่าวว่าเรือบางลำขนส่งเสบียงให้กองทัพยูเครน แต่ Reuters ระบุว่าไม่สามารถตรวจสอบข้ออ้างดังกล่าวได้อย่างอิสระ 11

ก่อนหน้านั้นในเดือนกรกฎาคม รัสเซียก็ระบุว่าได้โจมตีโครงสร้างท่าเรือในโอเดสซาและชอร์โนมอร์สค์ รวมถึงเรือสินค้าเทกองที่กำลังขนถ่ายสินค้า ขณะเดียวกันทางการยูเครนรายงานว่าการโจมตีในเขตโอเดสซาสร้างความเสียหายแก่โครงสร้างพลเรือน อุตสาหกรรม และท่าเรือ และมีผู้เสียชีวิตจากการโจมตีในเมืองโอเดสซา 1315

ความเปลี่ยนแปลงสำคัญคือการโจมตีไม่ได้จำกัดอยู่แค่ความเสียหายต่อท่าเรือ แต่เริ่มทำให้การเข้าเทียบท่ากลายเป็นความเสี่ยงที่ผู้ประกอบการต้องหลีกเลี่ยง รัฐบาลยูเครนระบุเมื่อเดือนกรกฎาคมว่าเจ้าของเรือบางรายหยุดนำเรือเข้าท่าเรือทะเลดำของยูเครนหลังการโจมตีของรัสเซียทวีความรุนแรงขึ้น 16

ความสูญเสียต่อเรือพาณิชย์และพลเรือน

ข้อมูลความเสียหายยังควรอ่านอย่างระมัดระวัง เพราะหลายตัวเลขมาจากฝ่ายที่อยู่ในสงครามเอง โดยฝ่ายบริหารท่าเรือของยูเครนบันทึกการโจมตีเรือ 57 ครั้งในเดือนกรกฎาคม แบ่งเป็น 35 ครั้งในท่าเรือและ 22 ครั้งในทะเล รวมถึงการโจมตีโครงสร้างท่าเรือ 67 ครั้ง 17

รายงานอีกชิ้นระบุว่าการโจมตีเรือ 35 ลำในทะเลดำช่วงเดือนกรกฎาคมทำให้มีผู้เสียชีวิต 23 คนตามการประเมินที่อ้างในรายงาน ขณะที่เจ้าของเรือชะลอหรือหยุดการเข้าท่าเรือเพราะกังวลต่อความปลอดภัยของลูกเรือและเรือสินค้า 16 สิ่งนี้สะท้อนว่าความเสียหายไม่ได้อยู่แค่ตัวท่าเรือหรือสินค้า แต่ลามไปถึงแรงงานเดินเรือ การประกันภัย และความพร้อมของกองเรือพาณิชย์ด้วย

ยูเครนโต้กลับด้วยการโจมตีพลังงานและโลจิสติกส์รัสเซีย

ในอีกด้านหนึ่ง ยูเครนขยายปฏิบัติการโดรนต่อโรงกลั่นน้ำมันและระบบพลังงานของรัสเซีย โรงกลั่นเมืองเพิร์ม ซึ่งเป็นโรงกลั่นใหญ่เป็นอันดับ 7 ของรัสเซียตามปริมาณการแปรรูป ต้องหยุดดำเนินการหลังการโจมตีด้วยโดรนเมื่อ 21 สิงหาคมที่ทำให้เกิดเพลิงไหม้และความเสียหายต่อหน่วยผลิต 4

รายงานยังระบุว่าโรงกลั่น NORSI ของลูคออยล์ ซึ่งมีขนาดใหญ่เป็นอันดับ 4 ของรัสเซีย ระงับการแปรรูปน้ำมันดิบหลังถูกโดรนโจมตี ขณะที่โรงกลั่นมอสโกซึ่งได้รับความเสียหายหนัก ถูกประเมินว่าอาจต้องปิดอย่างน้อย 6 เดือนเพื่อซ่อมแซม 818

อย่างไรก็ดี ไม่ควรสรุปว่าการโจมตีเพียงไม่กี่ครั้งทำให้กำลังกลั่นรวมของรัสเซียหายไปอย่างถาวรในสัดส่วนตายตัว ผลกระทบอาจรุนแรงมากในระดับโรงกลั่นรายแห่ง แต่รัสเซียยังสามารถใช้กำลังการผลิตสำรอง ซ่อมบำรุง และปรับเส้นทางการส่งออกเพื่อลดผลกระทบโดยรวมได้ ประเด็นเชิงยุทธศาสตร์จึงอยู่ที่ความเสียหายซ้ำ ๆ ต้นทุนซ่อมแซม ภาระการป้องกันภัยทางอากาศ และแรงกดดันต่ออุปทานเชื้อเพลิงในบางภูมิภาคมากกว่า

ธัญพืช เชื้อเพลิง และเส้นทางการค้าโลก

ทะเลดำเป็นเส้นทางหลักของสินค้าเกษตรยูเครน โดยราว 90% ของการส่งออกข้าวสาลี ข้าวโพด และเมล็ดทานตะวันใช้เส้นทางนี้ ขณะที่ภาคเกษตรสร้างรายได้ส่งออกราว 60% ของประเทศ 7 Reuters รายงานว่าการส่งออกธัญพืชยูเครนลดลง 75% ในช่วงสองสัปดาห์แรกของเดือนสิงหาคม ท่ามกลางการโจมตีและความปั่นป่วนต่อการเดินเรือ 7

ก่อนหน้านี้ ผู้ประกอบการและเจ้าหน้าที่ในอุตสาหกรรมประเมินว่าหากการโจมตีต่อท่าเรือและเรือยังดำเนินต่อไป ปริมาณส่งออกธัญพืชรายเดือนของยูเครนอาจลดลงได้ถึงหนึ่งในสาม 12

ความเสี่ยงไม่ได้จำกัดอยู่ที่ยูเครน รัสเซียเองต้องปรับเส้นทางส่งออกธัญพืชไปยังทะเลบอลติก หลังการโจมตีด้วยโดรนในทะเลดำและทะเลอาซอฟเพิ่มความเสี่ยงต่อเส้นทางใต้ตามปกติ 5 เมื่อผู้ส่งออกธัญพืชรายใหญ่ทั้งสองฝั่งเผชิญข้อจำกัดพร้อมกัน ผลกระทบย่อมส่งต่อไปยังตลาดอาหารโลก โดยรายงานระบุว่าความปั่นป่วนต่อการส่งออกของทั้งรัสเซียและยูเครนช่วยผลักดันสัญญาซื้อขายล่วงหน้าข้าวสาลีขึ้นสู่ระดับสูงสุดในรอบ 3 ปี 9

ด้านพลังงาน ความเสียหายต่อโรงกลั่นอาจทำให้อุปทานดีเซลตึงตัว เพราะลดความสามารถในการแปรรูปน้ำมันดิบเป็นผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป แต่ข้อมูลที่มีไม่เพียงพอจะระบุขนาดการลดลงของการส่งออกดีเซลรัสเซียทั้งประเทศ หรือชี้ว่าการเคลื่อนไหวของราคาดีเซลโลกเกิดจากการโจมตีของยูเครนเพียงปัจจัยเดียว

อย่างไรก็ตาม ตลาดพลังงานต้องประเมินความเสี่ยงร่วมจากโรงกลั่น ท่าเรือส่งออก และเส้นทางเดินเรือที่อาจถูกกระทบ Reuters คำนวณว่าประเทศที่ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้งผลิตน้ำมันรวมราว 45 ล้านบาร์เรลต่อวันในปี 2026 หรือมากกว่า 43% ของอุปทานโลกตามข้อมูลผลผลิตปี 2025 ของสำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) 6

สรุป: การแย่งชิงรายได้และความอยู่รอดทางเศรษฐกิจ

การโจมตีในทะเลดำจึงไม่ใช่เพียงการสู้รบเพื่อควบคุมพื้นที่ทางทะเล แต่เป็นการโจมตีฐานรายได้ของอีกฝ่าย ยูเครนต้องพึ่งท่าเรือที่ปลอดภัยเพื่อขายผลผลิตเกษตร สร้างรายได้ต่างประเทศ และพยุงเศรษฐกิจในภาวะสงคราม ส่วนรัสเซียต้องรักษารายได้จากน้ำมันและผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียม ตลอดจนความสามารถในการเข้าถึงตลาดต่างประเทศ

เมื่อเรือพาณิชย์ ท่าเรือ ธัญพืช โรงกลั่น และคลังเชื้อเพลิงกลายเป็นเป้าหมายเดียวกัน ต้นทุนของสงครามจึงส่งผ่านไปไกลกว่าสมรภูมิ—สู่ราคาอาหาร ราคาเชื้อเพลิง เบี้ยประกัน และค่าขนส่งทั่วโลก 579