ยูเอ็นหนุน “Correct the Map”: ไม่ได้สั่งแบน Mercator แต่ผลักดันแผนที่ที่ไม่ทำให้แอฟริกาดูเล็กเกินจริง

มติเปลี่ยนอะไร และไม่ได้เปลี่ยนอะไร

มติ “Correct the Map” ของสมัชชาใหญ่สหประชาชาติไม่ได้สั่งแบนแผนที่เมอร์เคเตอร์ (Mercator) และไม่ได้กำหนดให้ทุกฝ่ายต้องใช้แผนที่ชนิดเดียวกัน แต่เป็นมติที่เรียกร้องให้รัฐบาล โรงเรียน องค์กรระหว่างประเทศ และบริษัทเทคโนโลยี ใช้ Equal Earth หรือแผนที่ฉายภาพแบบ “รักษาสัดส่วนพื้นที่” (equal-area projection) ในกรณีที่ต้องการสื่อหรือเปรียบเทียบขนาดสัมพัทธ์ของประเทศและทวีป โดยเฉพาะสื่อการศึกษาและแผนที่สาธารณะ 61316

มติดังกล่าวผ่านด้วยคะแนน 164 ต่อ 1 มี 6 ประเทศงดออกเสียง และสหรัฐอเมริกาเป็นประเทศเดียวที่ลงคะแนนคัดค้าน 1314

ทำไม Mercator จึงเป็นประเด็น

Mercator เป็นแผนที่ฉายภาพแบบรักษามุม (conformal projection) กล่าวคือช่วยรักษามุมและทิศทางในระดับพื้นที่ จึงมีประโยชน์อย่างมากต่อการเดินเรือและงานนำทาง แต่ข้อแลกเปลี่ยนคือพื้นที่บนแผนที่จะถูกขยายมากขึ้นเมื่อเข้าใกล้ขั้วโลก

ผลที่เห็นได้ชัดคือ กรีนแลนด์บนแผนที่ Mercator อาจดูมีขนาดใกล้เคียงแอฟริกา ทั้งที่แอฟริกามีพื้นที่ใหญ่กว่าราว 14 เท่า 713 ขณะที่ Equal Earth และแผนที่แบบรักษาพื้นที่จะคงอัตราส่วนของพื้นที่ไว้ดีกว่า จึงเหมาะกว่าเมื่อคำถามหลักคือ “ประเทศหรือทวีปไหนใหญ่แค่ไหน”

ผู้สนับสนุนแคมเปญเรียกแนวคิดนี้ว่า “ความเป็นธรรมทางการรับรู้” หรือ cognitive justice เพราะภาพจำจากแผนที่ที่ใช้กันอย่างแพร่หลายอาจทำให้แอฟริกาและหลายพื้นที่ในโลกใต้ดูเล็กหรืออยู่ชายขอบกว่าความเป็นจริง 67

“การชดเชยเชิงความทรงจำ” หมายถึงอะไร

คำว่า “การชดเชยเชิงความทรงจำ” เป็นข้อถกเถียงทางการเมืองและวัฒนธรรม ไม่ใช่ศัพท์เทคนิคทางทำแผนที่ ผู้สนับสนุนเชื่อมโยงการแก้ภาพแทนของโลกเข้ากับผลกระทบเชิงสัญลักษณ์ที่ตกค้างจากระบบความรู้และการนำเสนอโลกในยุคอาณานิคม 56

แต่สาระเชิงปฏิบัติของมติแคบและชัดเจนกว่า นั่นคือ หากแผนที่ถูกใช้เพื่อเปรียบเทียบขนาด ก็ไม่ควรเลือกการฉายภาพที่บิดเบือนขนาดอย่างเป็นระบบ

ใครผลักดัน และใครมีข้อกังวล

โตโกเป็นผู้นำการผลักดันตามภารกิจจากสหภาพแอฟริกา (African Union: AU) ซึ่งรับรองโครงการ Correct the Map of Africa อย่างเป็นทางการ ขณะที่บาฮามาสร่วมกับรัฐสมาชิก AU ในการเสนอร่างมติ และรายงานระบุว่าฝรั่งเศสกับสหราชอาณาจักรอยู่ในกลุ่มประเทศที่สนับสนุนมติ 581416

ส่วนข้อกังวลในกรณีอย่างยูเครนสะท้อนหลักการสำคัญของการทำแผนที่ว่า การเปลี่ยนแผนที่ฐานหรือการลดทอนรายละเอียดต้องไม่ทำให้เส้นเขตแดนที่ได้รับการยอมรับระหว่างประเทศคลุมเครือ เปลี่ยนสถานะดินแดนที่ถูกยึดครอง หรือทำให้การยึดครองถูกนำเสนอเสมือนเป็น “ข้อพิพาท” 3 อย่างไรก็ดี แหล่งข้อมูลที่มีไม่ได้ยืนยันว่ามียูเครนออกแถลงการณ์เฉพาะเจาะจงในที่ประชุมสมัชชาใหญ่ จึงไม่ควรอ้างว่าเป็นจุดยืนที่ยืนยันแล้วของยูเครนในการอภิปรายครั้งนี้

ฝรั่งเศสเลือก Eckert IV เพราะอะไร

ฝรั่งเศสประกาศเลิกใช้ Mercator สำหรับการนำเสนออย่างเป็นทางการ และหันไปใช้ Eckert IV ซึ่งเป็นแผนที่แบบรักษาสัดส่วนพื้นที่และมีลักษณะใกล้กับ Equal Earth การเปลี่ยนแปลงนี้ทำให้ประเทศอย่างฝรั่งเศส สหรัฐฯ และรัสเซีย ไม่ดูใหญ่เกินจริงเหมือนบน Mercator 9

อย่างไรก็ตาม รายงานที่มีอยู่ยังไม่ให้เหตุผลอย่างเป็นทางการและชัดเจนว่าฝรั่งเศสเลือก Eckert IV แทน Equal Earth ด้วยเหตุผลทางเทคนิคเฉพาะใด สิ่งที่ยืนยันได้คือเป้าหมายร่วมกัน คือการใช้แผนที่ที่สะท้อนขนาดเปรียบเทียบของประเทศและทวีปได้สมดุลกว่า 79

ขั้นต่อไปจะเกิดอะไรขึ้น

บทบาทเร่งด่วนของโตโกคือการผลักดันทางการทูตให้ประเทศสมาชิกและองค์กรต่าง ๆ หันมาใช้แผนที่ที่แสดงขนาดของแอฟริกาได้ใกล้ความจริงขึ้น 45 ฝั่ง AU วางแนวทางรณรงค์และหารือร่วมกับประเทศสมาชิกเพื่อขยายการใช้แผนที่ที่เหมาะสมกว่าในพื้นที่สาธารณะ 68

มติยูเอ็นจึงเป็นการวางบรรทัดฐานว่า โรงเรียน หน่วยงานรัฐ และแพลตฟอร์มเทคโนโลยีควรเลือกการฉายภาพให้เหมาะกับวัตถุประสงค์ ไม่ใช่คำสั่งให้เปลี่ยนแผนที่ทั้งหมดในทันที 131516 ยังไม่มีหลักฐานยืนยันจากข้อมูลที่ให้มาถึงแผนดำเนินงานเฉพาะของยูเนสโก หรือกำหนดการเปิดใช้จริงของบริษัทเทคโนโลยีรายใด

ไม่มีแผนที่แผ่นใด “จริงที่สุด” ทุกด้าน

การคลี่ผิวโลกทรงกลมลงบนแผ่นราบย่อมต้องแลกเปลี่ยนระหว่างความเที่ยงตรงของพื้นที่ รูปร่าง ระยะทาง หรือทิศทางเสมอ ดังนั้น ใจความสำคัญของมติไม่ใช่การตัดสินว่า Mercator “ผิด” สำหรับทุกงาน แต่เป็นการเลือกแผนที่ให้ตรงกับการใช้งาน: ใช้ Equal Earth หรือ Eckert IV เมื่อสื่อขนาดสัมพัทธ์และการเรียนรู้สาธารณะ; ใช้ Mercator ต่อไปได้เมื่อการนำทางและงานภูมิสารสนเทศเฉพาะทางต้องอาศัยคุณสมบัติด้านมุมและทิศทาง