คนขับ Uber 240,000 รายฟ้องคดีค่าตอบแทนจากอัลกอริทึม: ทำไมต้องขึ้นศาลที่อัมสเตอร์ดัม

คนขับ Uber จากสหราชอาณาจักร ฝรั่งเศส เยอรมนี เนเธอร์แลนด์ เบลเยียม โปแลนด์ และโรมาเนีย ได้ยื่นคดีรวมต่อศาลแขวงอัมสเตอร์ดัมเกี่ยวกับระบบ “Upfront Pricing” ที่ขับเคลื่อนด้วย AI ของแพลตฟอร์ม โดย Worker Info Exchange International (WIE) ระบุว่าคดีครอบคลุมคนขับราว 240,000 ราย และกล่าวหาว่า Uber ใช้การตัดสินใจอัตโนมัติและการทำโปรไฟล์เพื่อกำหนดค่าตอบแทนและจัดสรรงาน ข้อกล่าวหาเหล่านี้ยังอยู่ระหว่างการพิจารณาของศาล ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ศาลวินิจฉัยแล้ว 34

คนขับบอกว่าอะไรเปลี่ยนไป

ฝ่ายผู้เรียกร้องระบุว่า Uber เปลี่ยนจากระบบที่เข้าใจได้ง่ายกว่า ซึ่งคิดค่าตอบแทนตามเวลาและระยะทางพร้อมค่าคอมมิชชันมาตรฐาน ไปสู่การเสนอค่าตอบแทนล่วงหน้าสำหรับแต่ละเที่ยว โดย Uber เป็นผู้กำหนดมูลค่าข้อเสนอก่อนคนขับรับงาน พวกเขากล่าวหาว่าระบบดึงข้อมูลประวัติและพฤติกรรมของคนขับมาใช้ปรับข้อเสนอให้เฉพาะราย รวมถึงคาดคะเนว่าคนขับแต่ละคนอาจยอมรับค่าตอบแทนขั้นต่ำเท่าใด 46

ประเด็นตามกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลของสหภาพยุโรป หรือ GDPR ไม่ได้อยู่แค่ว่าค่าตอบแทนผันแปร แต่เป็นเรื่องที่กระบวนการเบื้องหลังข้อเสนอซึ่งใช้ข้อมูลนั้นอาจไม่โปร่งใสเพียงพอ และอาจเป็นการตัดสินใจอัตโนมัติหรือการทำโปรไฟล์ที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย WIE ยังกล่าวหาว่ามีการนำข้อมูลคนขับไปฝึกโมเดล AI และแมชชีนเลิร์นนิงด้วย 3

เหตุที่ยื่นคดีในอัมสเตอร์ดัม คือที่ตั้งสำนักงานใหญ่ยุโรปของ Uber นอกจากนี้ คดีก่อนหน้านี้ในเมืองดังกล่าวเคยทำให้ Uber ต้องอธิบายบางส่วนว่าใช้ข้อมูลและการทำโปรไฟล์คนขับอย่างไรในระบบค่าตอบแทน การตั้งราคา และการจัดสรรงานแบบล่วงหน้า 15

หลักฐานเรื่องรายได้และส่วนแบ่งค่าโดยสาร

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ดวิเคราะห์การเปิดเผยข้อมูลตามคำขอเข้าถึงข้อมูลจากคนขับ Uber ในสหราชอาณาจักร 258 ราย ครอบคลุมการเดินทางมากกว่า 1.5 ล้านเที่ยวในช่วงปี 2016–2024 ผลการศึกษาพบว่า หลังเริ่มใช้การตั้งราคาแบบไดนามิก ค่าโดยสารที่ผู้โดยสารจ่ายเพิ่มขึ้น รายได้คนขับลดลง และสัดส่วนรายได้ค่าโดยสารที่ Uber เก็บไว้เพิ่มขึ้น 1819

สำหรับ 1 ปีหลังนำการตั้งราคาแบบไดนามิกมาใช้ในลอนดอน งานวิจัยรายงานว่าค่าตอบแทนเฉลี่ยต่อชั่วโมงของคนขับเมื่อปรับเงินเฟ้ออยู่ที่ 19.06 ปอนด์ เทียบกับ 22.20 ปอนด์ในปีก่อนหน้า ขณะที่ take rate หรือสัดส่วนค่าโดยสารผู้โดยสารที่แพลตฟอร์มเก็บไว้ มีค่ามัธยฐานเพิ่มจาก 25% เป็น 29% และบางเที่ยวสูงเกิน 50% 1719

WIE ประเมินว่าคนขับในสหราชอาณาจักรสูญเสียรายได้จริงเฉลี่ยมากกว่า 5,000 ปอนด์ต่อปีหลังการเปลี่ยนระบบ อย่างไรก็ดี นี่เป็นตัวเลขประเมินขององค์กรผู้เรียกร้อง ไม่ใช่ค่าเสียหายที่ศาลรับรองแล้ว 3

ทั้งนี้ take rate ที่เพิ่มขึ้นไม่ได้แปลว่ากำไรสุทธิของบริษัทเพิ่มขึ้นโดยอัตโนมัติ เพราะเป็นเพียงสัดส่วนรายได้ค่าโดยสารก่อนหักต้นทุน เช่น ประกันภัย เงินจูงใจ การสนับสนุนผู้ใช้ เทคโนโลยี และภาษี งานวิจัยสนับสนุนข้อสรุปที่แคบกว่าว่า Uber เก็บส่วนแบ่งรายได้ค่าโดยสารมากขึ้นในเที่ยวที่ศึกษา 1718

คนขับขออะไรจากศาล

คดีนี้ขอให้มีการชดเชยแก่คนขับที่ได้รับผลกระทบ และขอคำสั่งห้ามให้ Uber ยุติพฤติกรรมที่ถูกกล่าวหาว่าละเมิด GDPR ผู้เรียกร้องยังต้องการให้เปิดเผยข้อมูลอย่างมีความหมายเกี่ยวกับข้อมูลส่วนบุคคล การทำโปรไฟล์ และระบบอัตโนมัติที่ใช้กำหนดค่าตอบแทนและจัดสรรงาน 3

รายงานสาธารณะที่อ้างถึงยังไม่มีตัวเลขมูลค่ารวมของคดีซึ่งศาลตรวจสอบรับรองแล้ว ค่าชดเชยในท้ายที่สุดจะขึ้นกับข้อวินิจฉัยทางกฎหมายของศาล รวมถึงการประเมินความเชื่อมโยงระหว่างการกระทำที่ถูกกล่าวหากับความเสียหาย

Uber ตอบว่าอย่างไร

Uber ปฏิเสธข้อกล่าวหาว่าบริษัทเปลี่ยนราคาเสนอสำหรับเที่ยวหนึ่งตามพฤติกรรมของคนขับรายบุคคล โดยระบุว่าประวัติการรับหรือปฏิเสธงานของคนขับไม่ได้ถูกใช้เพื่อเปลี่ยนราคาเสนอของเที่ยวดังกล่าว

คำปฏิเสธนี้สะท้อนแก่นของข้อพิพาท ฝ่ายคนขับกล่าวหาว่าข้อเสนอถูกปรับให้เหมาะกับแต่ละคนผ่านการทำโปรไฟล์ด้วยข้อมูล ขณะที่ Uber ยืนยันว่าไม่มีการปรับตามพฤติกรรมรายบุคคลในลักษณะนั้น ศาลจึงต้องพิจารณาว่าระบบทำงานจริงอย่างไร และ Uber ต้องเปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับระบบมากเพียงใด

เหตุใดบทลงโทษ GDPR ในเนเธอร์แลนด์จึงถูกจับตา

คดีค่าตอบแทนนี้เป็นคนละเรื่องกับมาตรการบังคับใช้กฎหมายของเนเธอร์แลนด์ก่อนหน้า แต่คำตัดสินเหล่านั้นทำให้การจัดการคนขับด้วยข้อมูลและระบบอัตโนมัติของ Uber อยู่ภายใต้การตรวจสอบอย่างเข้มข้น

ในปี 2024 หน่วยงานคุ้มครองข้อมูลของเนเธอร์แลนด์ปรับ Uber 290 ล้านยูโร จากกรณีโอนข้อมูลส่วนบุคคลของคนขับยุโรปไปยังสหรัฐฯ โดยไม่มีมาตรการคุ้มครองที่เหมาะสม และหน่วยงานระบุว่า Uber ได้ยุติการละเมิดดังกล่าวแล้ว

ต่อมาในเดือนสิงหาคม 2026 หน่วยงานเดียวกันสั่งปรับอีก 824.99 ล้านยูโรในประเด็นการตัดสินใจอัตโนมัติที่กระทบบัญชีคนขับ รวมถึงการปิดใช้งานบัญชี รายงานเกี่ยวกับคำตัดสินระบุว่าหน่วยงานเห็นว่า Uber แจ้งข้อมูลแก่คนขับเกี่ยวกับการระงับบัญชีอัตโนมัติไม่เพียงพอ ขณะที่ Uber ระบุว่าจะอุทธรณ์

บทลงโทษทั้งสองกรณีไม่ได้พิสูจน์ว่าระบบค่าตอบแทนของ Uber ผิดกฎหมาย แต่ช่วยอธิบายว่าทำไมคดีปัจจุบันจึงมุ่งไปที่ความโปร่งใส ผลกระทบของการตัดสินใจอัตโนมัติ และความสามารถของแรงงานในการเข้าใจและโต้แย้งระบบที่กำหนดรายได้เลี้ยงชีพของตน

คดีนี้อาจสร้างบรรทัดฐานอะไร

หากศาลตัดสินเข้าข้างคนขับ อาจช่วยเสริมข้อโต้แย้งว่าแพลตฟอร์มไม่อาจหลีกเลี่ยงการตรวจสอบตาม GDPR เพียงเพราะนำเสนอข้อเสนอรับงานที่อัลกอริทึมสร้างขึ้นในฐานะ “ข้อเสนอเชิงพาณิชย์” ซึ่งคนขับเลือกได้ คำตัดสินอาจบังคับให้เปิดเผยข้อมูลที่ใช้ได้จริงมากขึ้นเกี่ยวกับข้อมูลนำเข้า การทำโปรไฟล์ และผลของระบบกำหนดค่าตอบแทนกับการจัดสรรงานอัตโนมัติ รวมถึงเปิดทางสู่การเรียกค่าเสียหายเมื่อการประมวลผลข้อมูลที่ผิดกฎหมายก่อให้เกิดความเสียหาย

แต่หาก Uber ชนะคดี แพลตฟอร์มต่าง ๆ ก็อาจมีพื้นที่มากขึ้นในการอธิบายข้อเสนอรายเที่ยวว่าเป็นทางเลือกของผู้ทำงานอิสระ ไม่ใช่การตัดสินใจอัตโนมัติที่กระทำต่อคนขับโดยตรง ไม่ว่าผลจะเป็นแบบใด ย่อมมีอิทธิพลต่อธุรกิจเรียกรถ ส่งอาหาร และงานผ่านแอปประเภทอื่น แม้คำพิพากษาศาลแขวงอัมสเตอร์ดัมจะไม่ผูกพันศาลทั่วทั้งยุโรปเช่นเดียวกับคำตัดสินของศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรป

ในเวลานี้ ประเด็นสำคัญจึงมีอยู่ข้อเดียว: การบริหารแรงงานด้วยอัลกอริทึมจะกำหนดเงื่อนไขทางเศรษฐกิจของการทำงานได้หรือไม่ โดยไม่ต้องให้คำอธิบายที่ชัดเจนและเปิดให้ผู้ได้รับผลกระทบโต้แย้งได้จริง