จีนเดินหน้าพลังงานฟิวชันอย่างไร: จาก EAST สู่ BEST และเป้าหมายผลิตไฟฟ้าราวปี 2030

จีนกำลังผลักดันฟิวชันในฐานะโครงการอุตสาหกรรมที่มีรัฐหนุนหลัง ไม่ได้มองเป็นเพียงงานทดลองในห้องแล็บ เส้นทางหลักคือใช้ EAST แก้โจทย์ฟิสิกส์ของพลาสมา ใช้ CRAFT ทดสอบและรับรองระบบสำคัญของเครื่องปฏิกรณ์ ใช้ BEST เป็นขั้นสาธิตการผลิตไฟฟ้าระดับนำร่องในช่วงต้นทศวรรษ 2030 ก่อนมุ่งสู่โรงไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ในทศวรรษ 2040

อย่างไรก็ดี คำว่า “จุดหลอดไฟดวงแรก” ของพลังงานฟิวชันยังเป็นความทะเยอทะยาน ไม่ใช่ผลสำเร็จที่เกิดขึ้นแล้ว ปัจจุบันยังไม่มีโรงไฟฟ้าฟิวชันแห่งใดผลิตและส่งไฟฟ้าเชิงพาณิชย์เข้าสู่โครงข่ายได้ 26

บันไดเทคโนโลยี: EAST → CRAFT → BEST

EAST: ห้องทดลองฟิสิกส์พลาสมา

EAST ในเมืองเหอเฝยเป็นโทคามักแบบตัวนำยิ่งยวด จุดประสงค์ไม่ใช่การขายไฟฟ้า แต่คือพิสูจน์ว่าสามารถสร้างและกักพลาสมาร้อนจัดด้วยสนามแม่เหล็กให้มีเสถียรภาพต่อเนื่องได้ ซึ่งเป็นเงื่อนไขตั้งต้นของโรงไฟฟ้าฟิวชัน รายงานสาธารณะระบุว่า EAST ทำสถิติการกักพลาสมาแบบคอนฟাইনเมนต์สูงได้นาน 1,066 วินาที ที่อุณหภูมิราว 100 ล้านองศาเซลเซียส 6

เชื้อเพลิงที่มุ่งใช้ในทางปฏิบัติคือพลาสมาดิวเทอเรียม–ทริเทียม ซึ่งโดยทั่วไปต้องมีอุณหภูมิระดับประมาณ 100–300 ล้านองศาเซลเซียส ขึ้นกับความหนาแน่นและคุณภาพการกักพลาสมา จีนจึงพัฒนาพร้อมกันทั้งระบบให้ความร้อนกำลังสูง สนามแม่เหล็กตัวนำยิ่งยวด วัสดุผนังและไดเวอร์เตอร์ที่ทนความร้อนสูง การควบคุมสิ่งเจือปน และการระงับความไม่เสถียรของพลาสมา

งานล่าสุดของ EAST ยังมุ่งแก้ข้อจำกัดด้านความหนาแน่นของพลาสมา โดยจัดการปฏิสัมพันธ์ระหว่างพลาสมากับผนังเครื่องปฏิกรณ์ ซึ่งช่วยให้พลาสมายังคงเสถียรได้ที่ความหนาแน่นสูงมาก 1

CRAFT: ปิดช่องว่างระหว่างการทดลองกับโรงไฟฟ้า

CRAFT หรือ Comprehensive Research Facility for Fusion Technology มีบทบาทเป็นศูนย์ทดสอบวิศวกรรมระหว่างโทคามักทดลองกับเครื่องปฏิกรณ์จริง ระบบที่จะถูกทดสอบในระดับใหญ่ครอบคลุมแม่เหล็ก ระบบให้ความร้อนและขับกระแส เทคโนโลยีเกี่ยวกับทริเทียม แนวคิดแบลงเก็ตและไดเวอร์เตอร์ ระบบบำรุงรักษาจากระยะไกล และชิ้นส่วนที่รับภาระความร้อนสูง

มีรายงานว่า CRAFT ทำการทดสอบระบบฟิวชันสำคัญเสร็จในปี 2026 4 หน้าที่ของโครงการจึงไม่ใช่ “ผลิตไฟ” โดยตรง แต่เป็นการทำให้ชิ้นส่วนและกระบวนการซึ่งโรงไฟฟ้าต้องใช้จริงพิสูจน์ความพร้อมได้

BEST: สะพานสู่การผลิตไฟฟ้าระดับนำร่อง

BEST หรือ Burning Plasma Experimental Superconducting Tokamak กำลังประกอบโครงสร้างหลักในเหอเฝย ฐานน้ำหนัก 400 ตันติดตั้งแล้วในช่วงปลายปี 2025 และโครงการตั้งเป้าประกอบเสร็จภายในปี 2027 211

เป้าหมายที่ประกาศไว้คือสาธิตการได้พลังงานสุทธิจากฟิวชัน และผลิตไฟฟ้าจากฟิวชันเป็นครั้งแรกของโลกในราวปี 2030 11 หากทำได้ นั่นจะเป็นการสาธิตระดับนำร่อง ไม่ได้หมายความว่าโรงไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ซึ่งเดินเครื่องได้ต่อเนื่องและคุ้มทุนได้เกิดขึ้นแล้ว

ลำดับระยะยาวจึงเป็น EAST → CRAFT → BEST → CFETR/เครื่องสาธิต → โรงไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ โดย CFETR ยังเป็นขั้นวิศวกรรมและการสาธิตที่อยู่ในแผน ไม่ใช่โรงไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ที่เดินเครื่องอยู่ 4

โจทย์ที่ต้องชนะ ไม่ใช่แค่ทำให้พลาสมาร้อน

อุณหภูมิ 100–300 ล้านองศาเซลเซียสเป็นเพียงส่วนหนึ่งของโจทย์ ฟิวชันต้องรักษาพลาสมาให้เสถียรนานพอ ควบคุมการสูญเสียพลังงานและความปั่นป่วน พร้อมป้องกันความเสียหายต่อผนังจากความร้อนและนิวตรอน

เทคโนโลยีสำคัญที่จีนกำลังวางเดิมพัน ได้แก่

• แม่เหล็กตัวนำยิ่งยวดอุณหภูมิสูงและสนามสูง ซึ่งอาจช่วยให้โทคามักมีขนาดกะทัดรัดขึ้น และเพิ่มสมรรถนะด้านความดันหรือการกักพลาสมา กลุ่มความร่วมมือในเขตสามเหลี่ยมปากแม่น้ำแยงซี นำโดย China Fusion Energy ถูกตั้งขึ้นเพื่อพัฒนาแม่เหล็กชนิดนี้ 10
• AI สำหรับควบคุมพลาสมา เพื่อคาดการณ์เหตุพลาสมาหลุดเสถียร ปรับการให้ความร้อน การเติมเชื้อเพลิง และการควบคุมสภาวะที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็ว แต่ AI ไม่ได้แทนที่โจทย์หลักอย่างวัสดุทนนิวตรอน การเพาะทริเทียม การซ่อมบำรุง และต้นทุน
• การผลิตขั้นสูง สำหรับแม่เหล็กความเที่ยงตรงสูง ห้องสุญญากาศ ระบบให้ความร้อนด้วยคลื่นวิทยุและลำอนุภาคเป็นกลาง ชิ้นส่วนสัมผัสพลาสมา ระบบไครโอเจนิกขนาดใหญ่ และหุ่นยนต์บำรุงรักษา

แรงหนุนจากนโยบายและเงินทุน

แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติระยะ 5 ปีฉบับที่ 15 ของจีน ซึ่งครอบคลุมปี 2026–2030 และผ่านการอนุมัติในเดือนมีนาคม 2026 จัดฟิวชันเป็นหนึ่งในอุตสาหกรรมแห่งอนาคต และเรียกร้องระบบบ่มเพาะตลอดห่วงโซ่ 15

กฎหมายพลังงานปรมาณูที่มีผลใช้เมื่อ 15 มกราคม 2026 ก็วางกรอบกฎหมายสำหรับการวิจัย พัฒนา และใช้พลังงานปรมาณูอย่างสันติ รวมถึงการสนับสนุนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีฟิวชัน 47

เหอเฝยกลายเป็นศูนย์กลางสำคัญ เพราะมี EAST, CRAFT, BEST, สถาบันพลาสมาของสถาบันวิทยาศาสตร์จีน ซัพพลายเออร์เฉพาะทาง เงินทุนท้องถิ่น และสตาร์ตอัปอยู่ในพื้นที่เดียวกัน ขณะเดียวกัน เซี่ยงไฮ้ก็กำลังสร้างระบบนิเวศฟิวชันขนาดใหญ่ ทำให้การแข่งขันกำลังขยายเป็นการแข่งขันอุตสาหกรรมหลายเมืองของจีน 49

เงินทุนก็เริ่มมีลักษณะอุตสาหกรรมมากขึ้น ทั่วโลก บริษัทฟิวชันเอกชนระดมทุนได้ราว 4.5 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในช่วง 12 เดือนถึงเดือนกรกฎาคม 2026 ทำให้เงินลงทุนสะสมตามการสำรวจของ Fusion Industry Association อยู่ที่ 14.2 พันล้านดอลลาร์สหรัฐใน 56 บริษัทที่ตอบแบบสำรวจ แต่ข้อมูลดังกล่าวน่าจะสะท้อนจีนไม่ครบถ้วน 46

สำหรับจีนเอง มีการประเมินว่าเงินทุนฟิวชันในครึ่งแรกของปี 2026 อยู่ที่ 7.268 พันล้านหยวน ซึ่งเป็นตัวเลขจากข้อมูลอุตสาหกรรม ไม่ใช่ยอดทางการระดับประเทศ 5 ขณะที่ China Fusion Energy มีรายงานว่าเริ่มต้นด้วยเงินสนับสนุนที่ให้คำมั่นราว 2.1 พันล้านดอลลาร์สหรัฐจากรัฐวิสาหกิจรายใหญ่ เพื่อประสานการพัฒนาในระดับอุตสาหกรรม 11

เป้าหมายปี 2030 กับโรงไฟฟ้าปี 2040 ต้องแยกกันให้ชัด

โครงการ BEST ที่หวังผลิตไฟฟ้าราวปี 2030 มีความทะเยอทะยานสูงกว่าเส้นคาดการณ์โรงไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ราวปี 2040 แต่สองเป้าหมายนี้อยู่คนละระดับกัน: เป้าหมายแรกคือการพิสูจน์แบบนำร่อง ส่วนเป้าหมายหลังคือโรงไฟฟ้าที่ต้องเดินเครื่องได้ยาวนาน มีความพร้อมใช้งานเพียงพอ และผลิตไฟอย่างคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ 214

รายงานบางแห่งระบุว่าโครงการฟิวชันที่วางแผนในจีนมีมูลค่ารวมเกิน 150,000 ล้านหยวน และนักวิเคราะห์บางรายมองการค้าเชิงพาณิชย์ไว้ราวปี 2040 แต่ทั้งหมดเป็นแผนและการคาดการณ์ ไม่ใช่ข้อผูกพันก่อสร้างที่รับประกันผลได้ 15

ตัวเลขคาดการณ์ตลาดฟิวชันจีนที่ 504.3 ล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2026 และ 982.1 ล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2031 ก็ไม่ควรถูกตีความว่าเป็นมูลค่าไฟฟ้าที่ผลิตได้ เพราะก่อนจะมีโรงไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ “ขนาดตลาด” ส่วนใหญ่หมายถึงงานวิจัย อุปกรณ์ ชิ้นส่วน และบริการ 5

บทพิสูจน์สุดท้ายจึงไม่ใช่แค่ทำให้พลาสมาร้อนจัด หรือสร้างปฏิกิริยาฟิวชันได้ชั่วครู่ จีนยังต้องแสดงให้เห็นถึงไฟฟ้าสุทธิของทั้งโรงหลังหักพลังงานที่ระบบใช้เอง พลาสมาที่เผาไหม้อย่างเสถียรเป็นเวลานาน ชิ้นส่วนที่เปลี่ยนได้หลังรับความเสียหายจากนิวตรอน ความพอเพียงของทริเทียม ความพร้อมเดินเครื่อง และต้นทุนที่แข่งขันได้กับแหล่งพลังงานคาร์บอนต่ำอื่น ๆ

ดังนั้น โรงไฟฟ้าฟิวชันเชิงพาณิชย์ราวปี 2040 อาจเป็นเป้าหมายที่เป็นไปได้ แต่ยังไม่ใช่คำพยากรณ์ที่มีความแน่นอนสูง.