6 เดือนหลังปฏิบัติการ “Roaring Lion” สงครามอิหร่าน–อิสราเอล–สหรัฐฯ เดินมาถึงจุดไหน

หกเดือนหลังอิสราเอลและสหรัฐฯ เปิดปฏิบัติการ “Roaring Lion” เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ ความขัดแย้งกับอิหร่านยังอยู่ในสภาพ หยุดพักที่เปราะบาง มากกว่าจะเป็นสงครามที่ยุติลงแล้ว

การโจมตีระยะแรกสร้างแรงสั่นสะเทือนทางทหารและการเมืองครั้งใหญ่ แต่อิหร่านยังสามารถตอบโต้ได้ ขณะที่ช่องแคบฮอร์มุซกลายเป็นจุดกดดันสำคัญต่อเศรษฐกิจและการเดินเรือระหว่างประเทศ ส่วนความพยายามทางการทูตยังไม่สามารถนำไปสู่ข้อตกลงที่มีผลผูกพันและตรวจสอบได้

หมายเหตุเรื่องตัวเลข: ตัวเลขบางส่วนที่ถูกอ้างถึงในคำถาม เช่น ขีปนาวุธและโดรน “มากกว่า 200 ลูก” ผู้เสียชีวิต 11 ราย ผู้บาดเจ็บ 140 ราย รวมถึงสถานะของกองทัพเรืออิหร่าน ยังไม่สามารถยืนยันอย่างเป็นอิสระจากรายงานคุณภาพสูงที่มีอยู่ได้ จึงควรอ่านในฐานะตัวเลขที่เป็นคำกล่าวอ้างในช่วงสงคราม

เหตุใดสงครามจึงเริ่มขึ้น

อิสราเอลระบุว่า “Roaring Lion” เป็นการโจมตีเชิงป้องกันล่วงหน้า เพื่อตัดทอนภัยคุกคามที่ตนมองว่าเป็นภัยต่อการดำรงอยู่ของประเทศ โดยเฉพาะความก้าวหน้าด้านนิวเคลียร์ ขีปนาวุธ โครงสร้างบัญชาการทางทหาร และจุดยืนที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออิสราเอล

กองทัพอิสราเอลระบุว่า ปฏิบัติการร่วมกับสหรัฐฯ มีเป้าหมายกำจัดภัยคุกคามต่ออิสราเอล ตะวันออกกลาง และประชาคมโลก 8 ขณะที่ Reuters รายงานว่า การโจมตีถูกนำเสนอว่าเป็นการป้องกันล่วงหน้า และเกิดขึ้นในช่วงที่แนวทางการทูตเพื่อคลี่คลายข้อพิพาทนิวเคลียร์ของอิหร่านกำลังเผชิญความเสี่ยงอย่างหนัก 5

สื่อทางการอิหร่านที่ Reuters อ้างถึงรายงานว่า อาลี คาเมเนอี ผู้นำสูงสุดของอิหร่าน เสียชีวิตจากการโจมตีระยะแรก 4 อิหร่านประณามการโจมตีว่าไม่มีเหตุยั่วยุและผิดกฎหมาย พร้อมตอบโต้ด้วยการยิงขีปนาวุธไปยังอิสราเอลและประเทศอื่นอย่างน้อย 7 ประเทศในภูมิภาค ซึ่งเป็นที่ตั้งฐานทัพสหรัฐฯ 4

การตอบโต้ของอิหร่านและข้อมูลที่ยังโต้แย้งกัน

อิหร่านตอบโต้ด้วยขีปนาวุธและโดรนโจมตีอิสราเอล กองกำลังสหรัฐฯ และเป้าหมายในภูมิภาค Reuters รายงานในเวลาต่อมาว่า อิหร่านยิงขีปนาวุธพิสัยไกล และมีการโจมตีที่ทำให้ผู้คนหลายสิบคนได้รับบาดเจ็บใกล้พื้นที่ตั้งโรงงานนิวเคลียร์ของอิสราเอล 3

อย่างไรก็ตาม จำนวนการยิงทั้งหมดและตัวเลขผู้เสียชีวิตหรือบาดเจ็บที่มีการอ้างถึงในคำถามยังไม่ใช่ยอดที่ยืนยันได้อย่างเป็นอิสระ เช่นเดียวกับคำกล่าวของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ที่ว่า กองทัพเรืออิหร่านถูกทำลายแล้ว และรายงานคำปฏิเสธของพลเรือเอกชาห์ราม อิรานี ข้อมูลทั้งสองด้านควรเข้าใจว่าเป็นการสื่อสารในภาวะสงคราม ซึ่งยังมีข้อขัดแย้งกัน

ผลกระทบลามออกนอกสนามรบ

ความขัดแย้งไม่ได้จำกัดอยู่เพียงอิหร่าน อิสราเอล และสหรัฐฯ แต่เพิ่มความไม่มั่นคงต่อกำลังพลอเมริกัน ประเทศอ่าวอาหรับ การเดินเรือ และโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานทั่วภูมิภาค

ต้นทุนด้านมนุษยธรรมรุนแรง แต่ยอดผู้เสียชีวิตยังมีความแตกต่างกันตามแหล่งข้อมูล กลุ่ม Human Rights Activists News Agency ซึ่งตั้งอยู่ในสหรัฐฯ และ BBC นำมารายงาน ระบุว่ามีผู้เสียชีวิตในอิหร่าน 1,407 ราย รวมเด็ก 214 ราย ขณะเดียวกัน ตัวเลขผู้เสียชีวิตในสงครามที่ยังดำเนินอยู่ยากจะตรวจสอบได้อย่างสมบูรณ์ 6

ช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเป็นเส้นทางเดินเรือสำคัญสำหรับการขนส่งพลังงานจากอ่าวเปอร์เซีย กลายเป็นประเด็นยุทธศาสตร์โดยตรง การเปิดช่องแคบอีกครั้งเป็นหนึ่งในเป้าหมายสำคัญของสหรัฐฯ และเป็นเงื่อนไขหนึ่งในกรอบความเข้าใจเดือนมิถุนายน 16

ฮอร์มุซกับแรงกดดันทางเศรษฐกิจ

การหยุดชะงักหรือแม้แต่การขู่ว่าจะหยุดชะงักการเดินเรือผ่านฮอร์มุซ ทำให้การขนส่งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเหลว หรือ LNG ทั่วโลกเผชิญความเสี่ยงสูงขึ้น และเปิดช่องให้อิหร่านใช้เส้นทางดังกล่าวเป็นอำนาจต่อรองกับประเทศที่พึ่งพาการส่งออกพลังงานจากอ่าวเปอร์เซีย

หลักฐานที่มีอยู่สนับสนุนภาพรวมว่าเศรษฐกิจอิหร่านเผชิญความยากลำบากจากสงครามและมาตรการคว่ำบาตร แต่แหล่งข้อมูลที่รวบรวมได้ยังไม่เพียงพอสำหรับการระบุอัตราเงินเฟ้อ ความเสียหายต่อผลผลิต หรือระดับความเดือดร้อนของประชาชนอย่างแม่นยำ ตัวเลขทางเศรษฐกิจที่สูงมากจึงควรพิจารณาด้วยความระมัดระวัง

ทำไมการเจรจาจึงหยุดชะงัก

ปากีสถานและกาตาร์ช่วยผลักดันให้เกิดกรอบความเข้าใจเบื้องต้นระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่าน โดยมีบันทึกความเข้าใจ 14 ข้อซึ่งมีผลตั้งแต่วันที่ 18 มิถุนายน กรอบดังกล่าวมุ่งหยุดการสู้รบ เปิดช่องแคบฮอร์มุซ และกำหนดเส้นทางเจรจา 60 วันเพื่อไปสู่ข้อตกลงถาวร 27

จุดอ่อนสำคัญคือ กรอบดังกล่าวเลื่อนประเด็นที่ยากที่สุดออกไป ได้แก่

• ข้อจำกัดต่อโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่าน
• การผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตร
• ระบบตรวจสอบและการยืนยันการปฏิบัติตามข้อตกลง
• นโยบายขีปนาวุธของอิหร่าน
• บทบาทและข้อเรียกร้องด้านความมั่นคงของอิสราเอล

Reuters เตือนตั้งแต่ช่วงเวลานั้นว่า การเปลี่ยนกรอบเบื้องต้นให้เป็นข้อตกลงถาวรจะยากกว่ามาก 2 ต่อมา กรอบความเข้าใจดังกล่าวหมดอายุลงท่ามกลางการเจรจาที่ไม่คืบหน้า 6

ตุรกี อียิปต์ และซาอุดีอาระเบียอาจช่วยเป็นช่องทางติดต่อหรือสนับสนุนการลดความตึงเครียดในภูมิภาคได้ แต่ไม่มีประเทศใดสามารถเชื่อมช่องว่างความขัดแย้งหลักระหว่างสหรัฐฯ อิหร่าน และอิสราเอลได้

อิสราเอลยังไม่ยอมฝากความมั่นคงไว้กับข้อตกลงสหรัฐฯ–อิหร่าน

เอไล โคเฮน รัฐมนตรีพลังงานของอิสราเอล ขู่ว่าอิสราเอลจะโจมตีอิหร่านอีก หากเตหะรานฟื้นฟูศักยภาพด้านนิวเคลียร์หรือขีปนาวุธ แม้สหรัฐฯ กับอิหร่านจะบรรลุข้อตกลงกันแล้วก็ตาม 5

ท่าทีนี้มีนัยสำคัญ เพราะกรอบความเข้าใจเดือนมิถุนายนที่มีรายงานออกมาไม่ได้จำกัดโครงการขีปนาวุธพิสัยไกลของอิหร่าน 12 ในทางปฏิบัติ อิสราเอลกำลังยืนยันสิทธิ์ที่จะใช้กำลังฝ่ายเดียว หากเห็นว่าอิหร่านกำลังฟื้นศักยภาพที่เป็นภัยต่อความมั่นคงของตน

ฉากทัศน์ต่อจากนี้: พักรบที่พร้อมปะทุ

จุดยืนของวอชิงตันแกว่งไปมาระหว่างการขู่ว่าจะใช้กำลังอีกครั้ง กับการยอมชะลอการโจมตี หากอิหร่านตกลงอย่างรวดเร็วที่จะจำกัดโครงการนิวเคลียร์และเปิดช่องแคบฮอร์มุซ 1

ขณะเดียวกัน เตหะรานใช้ทั้งการเจรจาและการคงศักยภาพทางทหารเพื่อสื่อสารว่าอิหร่านยังไม่พ่ายแพ้ ส่วนอิสราเอลก็ยืนยันว่าจะไม่ยอมให้ข้อตกลงระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่านจำกัดการตัดสินใจทางทหารของตน

ดังนั้น แม้จะมีข้อตกลงใหม่เกิดขึ้น ก็อาจช่วย ลด ความเสี่ยงของสงครามได้ แต่ยังไม่สามารถขจัดความเสี่ยงได้ทั้งหมด ผลลัพธ์ระยะใกล้ที่เป็นไปได้มากที่สุดจึงไม่ใช่สันติภาพแบบเบ็ดเสร็จ หากเป็นการหยุดยิงที่ไม่มั่นคง ซึ่งถูกกำหนดโดยแรงกดดันทางเศรษฐกิจ การข่มปรามทางทหาร และการทูตที่อาจกลับมาเป็นระยะ