รัสเซียยืดแบนส่งออกน้ำมันถึง 30 กันยายน ต้นทุนจากการโจมตีโรงกลั่นเริ่มชัดเจน

การที่รัสเซียขยายข้อจำกัดการส่งออกน้ำมันดีเซล น้ำมันเชื้อเพลิงสำหรับเรือ และน้ำมันก๊าดไปจนถึงวันที่ 30 กันยายน สะท้อนว่าแรงกดดันด้านเชื้อเพลิงในประเทศไม่ได้เป็นเพียงเหตุฉุกเฉินระยะสั้นอีกต่อไป การโจมตีโรงกลั่นด้วยโดรนของยูเครนทำให้กำลังการผลิตหยุดชะงัก ขณะที่มอสโกต้องใช้ทั้งการควบคุมการส่งออก การนำเข้าเชื้อเพลิง การเลื่อนซ่อมบำรุง และมาตรการจัดสรรเชื้อเพลิงในระดับภูมิภาคเพื่อประคองตลาดภายในประเทศ 167

เหตุผลที่รัสเซียต้องยืดคำสั่งห้ามส่งออก

เหตุผลเร่งด่วนคือการรักษาเสถียรภาพของตลาดเชื้อเพลิงในประเทศ โรงกลั่นหลายแห่งยังหยุดดำเนินงานหรือเดินเครื่องด้วยกำลังการผลิตที่ลดลงหลังถูกโจมตีด้วยโดรน ส่งผลให้ภาวะขาดแคลนลุกลามไปยังตลาดระดับภูมิภาค

ช่วงปลายเดือนสิงหาคม แหล่งข่าวในอุตสาหกรรม 2 รายให้ข้อมูลกับ Reuters ว่า รัสเซียผลิตเบนซินได้ประมาณ 80,000 ตันต่อวัน เทียบกับความต้องการภายในประเทศราว 115,000 ตันต่อวัน หรือคิดเป็นเพียงประมาณ 70% ของความต้องการทั้งหมด

ตัวเลขนี้อธิบายได้ว่าเหตุใดรัฐบาลจึงเลือกเก็บดีเซลและผลิตภัณฑ์อื่นไว้ใช้ในประเทศแทนการส่งออก มาตรการดังกล่าวจึงไม่ใช่เพียงนโยบายการค้า แต่เป็นการนำเชื้อเพลิงที่มีอยู่อย่างจำกัดกลับไปจัดสรรให้ผู้บริโภค ภาคอุตสาหกรรม และระบบขนส่งภายในประเทศ ระหว่างที่โรงกลั่นยังอยู่ระหว่างการซ่อมแซมหรือเผชิญข้อจำกัดด้านการผลิต

จากมาตรการชั่วคราว สู่ข้อจำกัดที่ยืดเยื้อ

มาตรการของรัสเซียค่อย ๆ ขยายตัวเป็นลำดับ ดังนี้

• 8 กรกฎาคม: รัสเซียเริ่มห้ามส่งออกดีเซล โดยกำหนดเบื้องต้นถึงวันที่ 31 กรกฎาคม รองนายกรัฐมนตรีอเล็กซานเดอร์ โนวัคระบุว่า การห้ามส่งออกจะช่วยเพิ่มปริมาณเชื้อเพลิงในตลาดภายในประเทศ พร้อมประกาศแผนนำเข้าเชื้อเพลิง 4
• ปลายเดือนกรกฎาคม: รัฐบาลขยายข้อจำกัดที่ครอบคลุมทั้งเบนซินและดีเซล โดยบางมาตรการมีผลต่อเนื่องไปถึงปี 2027 ประกาศเมื่อวันที่ 30 กรกฎาคมยังครอบคลุมดีเซล น้ำมันเชื้อเพลิงสำหรับเรือ และผลิตภัณฑ์อื่นที่อยู่ภายใต้การควบคุมการส่งออกชั่วคราว 2
• เดือนสิงหาคม: ข้อจำกัดที่ใช้กับผู้ผลิตเชื้อเพลิงถูกขยายไปจนถึงวันที่ 31 สิงหาคม หลังโรงกลั่นยังหยุดดำเนินงานและภาวะขาดแคลนในประเทศยังไม่คลี่คลาย 1
• 29 สิงหาคม: รัสเซียขยายคำสั่งห้ามส่งออกดีเซล น้ำมันเชื้อเพลิงสำหรับเรือ และน้ำมันก๊าดไปจนถึงวันที่ 30 กันยายน ขณะที่ข้อจำกัดสำหรับเบนซินและเชื้อเพลิงอากาศยานยังใช้ตามกรอบเวลาอื่น 67

การเปลี่ยนจากคำสั่งห้ามส่งออกดีเซลเพียง 3 สัปดาห์ ไปสู่มาตรการที่ครอบคลุมผลิตภัณฑ์มากขึ้นและมีระยะเวลานานขึ้น ชี้ว่าแทรกแซงครั้งแรกยังไม่สามารถทำให้ปริมาณเชื้อเพลิงภายในประเทศกลับมาสมดุลกับความต้องการได้อย่างน่าเชื่อถือ

โรงกลั่นเสียหายแค่ไหน

แรงกดดันต่ออุปทานเชื้อเพลิงเกิดขึ้นหลังการโจมตีโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานของรัสเซียอย่างต่อเนื่อง ตามการรวบรวมข้อมูลจากแถลงการณ์ต่อสาธารณะ ยูเครนโจมตีโรงกลั่นของรัสเซียอย่างน้อย 21 ครั้งในเดือนสิงหาคม ซึ่งถูกระบุว่าเป็นจำนวนสูงสุดต่อเดือนนับตั้งแต่รัสเซียเปิดฉากการรุกรานยูเครนเต็มรูปแบบ 6

โรงกลั่นขนาดใหญ่หลายแห่งได้รับผลกระทบ โดยโรงกลั่น NORSI ของบริษัท Lukoil ซึ่งเป็นโรงกลั่นใหญ่อันดับ 4 ของรัสเซียและเป็นผู้ผลิตเบนซินรายใหญ่อันดับ 2 ระงับการกลั่นน้ำมันดิบเมื่อวันที่ 26 สิงหาคม โรงงานแห่งนี้มีกำลังการกลั่นประมาณ 15 ล้านตันต่อปี 17

ส่วนโรงกลั่น Perm ของ Lukoil ซึ่งมีขนาดใหญ่เป็นอันดับ 7 ของรัสเซียเมื่อวัดจากปริมาณการกลั่น ก็หยุดดำเนินงานหลังการโจมตีด้วยโดรนเมื่อวันที่ 21 สิงหาคมทำให้หน่วยเทคโนโลยีได้รับความเสียหาย เฉพาะหน่วยกลั่นขั้นต้นหน่วยหนึ่งสามารถแปรรูปน้ำมันดิบได้ถึง 14,000 ตันต่อวัน

ผลกระทบจึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่โรงงานใดโรงงานหนึ่ง แต่ลดทั้งอัตราการกลั่นน้ำมันดิบและผลผลิตรวมของโรงกลั่น Bloomberg รายงานว่าอัตราการกลั่นน้ำมันดิบของรัสเซียลดลงสู่ระดับต่ำสุดในรอบหลายปี ขณะที่รายงานอื่นระบุว่าหลายภูมิภาคกลับมาเผชิญภาวะขาดแคลนเชื้อเพลิงอีกครั้ง

นำเข้าเชื้อเพลิง จำกัดการขาย และเลื่อนซ่อมโรงกลั่น

การควบคุมการส่งออกเป็นเพียงส่วนหนึ่งของการรับมือของรัฐบาลมอสโก รัสเซียประกาศนำเข้าเชื้อเพลิงตั้งแต่เดือนกรกฎาคมเพื่อเพิ่มปริมาณในตลาดภายในประเทศ และต่อมาเจ้าหน้าที่ระบุว่าการนำเข้าได้เริ่มขึ้นแล้ว 4

รัฐบาลยังใช้มาตรการอื่นเพื่อเพิ่มอุปทานที่หาได้ในระยะสั้น เช่น อนุญาตให้ผลิตเชื้อเพลิงที่มีมาตรฐานต่ำลง และปรับตารางการซ่อมบำรุงโรงกลั่น มาตรการเหล่านี้ช่วยประคองตลาด แต่ก็สะท้อนว่าระบบต้องพึ่งพาการผ่อนคลายมาตรฐานและการเลื่อนงานซ่อมเพื่อรักษาการผลิตในช่วงวิกฤต

แรงกดดันส่งต่อไปถึงผู้บริโภคและผู้จัดจำหน่ายในภูมิภาค คาลูกาวางแผนใช้ระบบจำกัดการจ่ายน้ำมันตามป้ายทะเบียนรถ ขณะที่บางภูมิภาคพิจารณาจำกัดปริมาณน้ำมันต่อรถหนึ่งคันหรือจำกัดเวลาการให้บริการของสถานีบางแห่ง

อย่างไรก็ตาม ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่ยืนยันตัวเลขการขึ้นราคาน้ำมันทั่วประเทศ หรือปริมาณเบนซินฉุกเฉินที่นำเข้าได้อย่างแน่ชัด จึงไม่ควรสรุปขนาดของผลกระทบเกินกว่าหลักฐาน สิ่งที่ยืนยันได้คือช่องทางจัดหาเชื้อเพลิงตามปกติตึงตัวมากพอที่จะทำให้รัฐบาลต้องใช้ทั้งการนำเข้า การห้ามส่งออก และการจำกัดการขายในระดับภูมิภาค 147

สัญญาณเตือนต่อความมั่นคงด้านพลังงานของรัสเซีย

คำสั่งห้ามส่งออกครั้งนี้สะท้อนความเปราะบางภายในประเทศที่ดำเนินต่อเนื่อง ไม่ใช่เพียงผลจากโรงกลั่นแห่งใดแห่งหนึ่งหยุดทำงาน รัสเซียมีทรัพยากรน้ำมันดิบจำนวนมาก แต่การมีน้ำมันดิบไม่ได้หมายความว่าจะสามารถผลิตเบนซิน ดีเซล หรือเชื้อเพลิงอากาศยานได้เพียงพอ หากหน่วยกลั่นได้รับความเสียหายหรือไม่สามารถเดินเครื่องได้

จึงเกิดความไม่สอดคล้องขึ้นในระบบพลังงาน น้ำมันดิบอาจยังมีอยู่ แต่ผลิตภัณฑ์ที่ผู้ขับขี่ ภาคอุตสาหกรรม และระบบขนส่งต้องใช้กลับขาดแคลน เหตุการณ์ที่ NORSI และ Perm แสดงให้เห็นว่า ความเสียหายต่อโรงกลั่นสำคัญเพียงไม่กี่แห่งสามารถกระทบตลาดในวงกว้างได้ โดยเฉพาะ NORSI ซึ่งมีบทบาทสำคัญต่อการผลิตเบนซินของรัสเซีย 17

นโยบายนี้ยังมีต้นทุนทางการเงิน เพราะการจำกัดการส่งออกทำให้รัสเซียสูญเสียรายได้จากผลิตภัณฑ์กลั่น และลดความยืดหยุ่นในการใช้ตลาดต่างประเทศชดเชยปัญหาภายในประเทศ ข้อมูลเบื้องต้นของ S&P Global ระบุว่า การส่งออกผลิตภัณฑ์น้ำมันของรัสเซียลดลงจาก 1.51 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนมิถุนายน เหลือ 1.18 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนกรกฎาคม ซึ่งเป็นระดับต่ำสุดในชุดข้อมูลที่เริ่มเก็บตั้งแต่ปี 2016

ทำไมตลาดเชื้อเพลิงโลกจึงจับตา

ผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่ที่รัสเซีย ดีเซลและผลิตภัณฑ์กลั่นระดับกลางอื่น ๆ เป็นสินค้าที่ซื้อขายในตลาดระหว่างประเทศ เมื่อผู้ส่งออกรายใหญ่เก็บผลิตภัณฑ์ไว้ใช้เอง ปริมาณที่พร้อมส่งให้ผู้ซื้อในต่างประเทศก็ลดลง Bloomberg รายงานว่าคำสั่งห้ามส่งออกในเดือนกรกฎาคมสัมพันธ์กับการพุ่งขึ้นอย่างมากของราคาดีเซลในตลาดโลก 5

การโจมตียังส่งผลต่อเส้นทางส่งออกน้ำมันดิบของรัสเซียด้วย การโจมตีโรงกลั่นและโครงสร้างพื้นฐานในทะเลดำเกิดขึ้นพร้อมกัน จึงจำกัดทั้งการผลิตเชื้อเพลิงภายในประเทศและความสามารถของมอสโกในการเปลี่ยนน้ำมันดิบไปส่งออก ข้อมูลการเคลื่อนย้ายเรือที่ Bloomberg รวบรวมระบุว่า การไหลออกของน้ำมันดิบทางทะเลเฉลี่ยอยู่ที่ 3.46 ล้านบาร์เรลต่อวันในช่วง 4 สัปดาห์จนถึงวันที่ 23 สิงหาคม

แรงกดดันนี้ทำให้รัสเซียเผชิญปัญหาสองด้านพร้อมกัน คือมีผลิตภัณฑ์กลั่นสำหรับตลาดภายในประเทศน้อยลง และมีทางเลือกในการส่งออกน้ำมันดิบที่ไม่ราบรื่นเหมือนเดิม ดังนั้น การขยายคำสั่งห้ามส่งออกถึงวันที่ 30 กันยายนจึงเป็นมากกว่ามาตรการปกป้องตลาดชั่วคราว แต่เป็นสัญญาณว่า ความเสียหายต่อโรงกลั่นได้กลายเป็นบททดสอบระยะยาวต่อความมั่นคงด้านพลังงานของรัสเซีย และอาจเพิ่มความผันผวนให้ตลาดเชื้อเพลิงโลกที่ตึงตัวอยู่แล้ว