งบสงครามรัสเซียเผชิญวิกฤตเงินสด ตัดงบพลเรือนเพื่อประคองการรบ

งบประมาณรัสเซียปี 2026 กำลังเผยให้เห็นต้นทุนของการเดินหน้าเศรษฐกิจสงครามอย่างชัดเจน หลังมีรายงานว่าวิกฤตสภาพคล่องในฤดูใบไม้ผลิทำให้รัฐบาลต้องเข้าสู่โหมดรัดเข็มขัด ขณะที่ยอดขาดดุลพุ่งสูงกว่าเป้าหมายทั้งปีไปมาก และการใช้จ่ายของรัฐพลเรือนหลายส่วนถูกจำกัดอย่างหนัก

รัฐบาลมอสโกยังคงปกป้องรายจ่ายด้านกลาโหม ภาระผูกพันทางสังคม และรายการที่มีความสำคัญทางการเมือง โดยผลักภาระการปรับลดไปยังโครงการพลเรือน หน่วยงานรัฐ จำนวนบุคลากร และการกู้ยืม

ประเด็นสำคัญคือต้องแยกคำว่า สภาพคล่อง การขาดดุลงบประมาณรายปี และ ความสามารถในการชำระหนี้ ออกจากกัน บัญชีคลังที่ติดลบสะท้อนแรงกดดันด้านกระแสเงินสดในช่วงเวลาหนึ่ง ไม่ใช่ตัวเลขเดียวกับยอดขาดดุลปลายปี และไม่ได้พิสูจน์โดยตัวมันเองว่ารัฐรัสเซียหมดความสามารถในการชำระหนี้

วิกฤตเงินสดในเดือนเมษายน

Bloomberg รายงานว่า บัญชีงบประมาณรัฐบาลกลางรวมของรัสเซียที่กระทรวงการคลังมีอยู่กับคลังหลวง มีตัวเลขติดลบราว 5.5 ล้านล้านรูเบิล ในเดือนเมษายน โดยอ้างแหล่งข่าวที่คุ้นเคยกับเรื่องนี้ รายงานระบุว่า อันตอน ซิลูอานอฟ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง เตือน มิคาอิล มิชุสติน นายกรัฐมนตรีว่า รัฐบาลอาจมีเงินสดไม่เพียงพอที่จะชำระเงินตามกำหนดได้ทั้งหมด 17

ตัวเลขดังกล่าวจึงควรตีความว่าเป็นรายงานเกี่ยวกับ ภาวะขาดสภาพคล่อง มากกว่าจะเป็นตัวชี้วัดโดยตรงของยอดขาดดุลงบประมาณสะสมทั้งปี อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์นี้สะท้อนว่ารัฐบาลมีพื้นที่เหลือน้อยลงในการรับมือกับค่าใช้จ่ายทางทหาร ภาระหนี้ และรายได้ที่ต่ำกว่าคาดพร้อมกัน

งบพลเรือนกลายเป็นกันชนรับแรงกระแทก

รายงานระบุว่า รัฐบาลตอบสนองด้วยมาตรการรัดเข็มขัดอย่างเข้มงวด ตั้งแต่เดือนเมษายน รายการงบประมาณที่ไม่ใช่ลำดับความสำคัญส่วนใหญ่ถูกลดลงประมาณ 35% ขณะที่งบกลาโหม เงินช่วยเหลือทางสังคม เงินเดือนภาครัฐ เงินอุดหนุนแก่ภูมิภาค และการชำระหนี้ ได้รับการยกเว้นจากข้อจำกัดดังกล่าว นอกจากนี้ หน่วยงานรัฐบาลกลางยังถูกสั่งให้เลื่อนรายจ่ายที่ไม่จำเป็น และเตรียมรับความเป็นไปได้ในการลดบุคลากรราว 15%

รายละเอียดเชิงปฏิบัติเหล่านี้มาจากรายงานข่าว ไม่ใช่เอกสารงบประมาณฉบับสมบูรณ์ที่เผยแพร่โดยรัฐบาล แต่ทิศทางโดยรวมค่อนข้างชัดเจน นั่นคือ รัฐบาลให้ความสำคัญกับการใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องกับสงครามและภาระผูกพันหลักทางการเมือง ขณะที่การบริหารราชการพลเรือนและโครงการที่ได้รับการคุ้มครองน้อยกว่า ต้องเป็นฝ่ายรับแรงกดดัน

ขาดดุล 7 เดือนทะลุเป้าหมายทั้งปีแล้ว

ข้อมูลเบื้องต้นอย่างเป็นทางการจากกระทรวงการคลังรัสเซียระบุว่า งบประมาณรัฐบาลกลางขาดดุล 6.455 ล้านล้านรูเบิล หรือ 2.8% ของ GDP ในช่วงเดือนมกราคม–กรกฎาคม ขณะที่แผนงบประมาณปี 2026 เดิมกำหนดเป้าหมายขาดดุลทั้งปีไว้ราว 3.786 ล้านล้านรูเบิล หรือ 1.6% ของ GDP

กล่าวอีกอย่างคือ ยอดขาดดุลที่เกิดขึ้นในเวลาเพียง 7 เดือน สูงกว่าเป้าหมายที่วางไว้สำหรับทั้งปีประมาณ 1.7 เท่า Bloomberg คำนวณตัวเลขสะสมช่วงมกราคม–กรกฎาคมไว้ใกล้เคียงกันที่ราว 6.5 ล้านล้านรูเบิล

Reuters รายงานในเดือนกรกฎาคมว่า ข้อมูลจากพอร์ทัลงบประมาณของรัฐบาลชี้ว่า รายจ่ายรัฐบาลกลางอาจเพิ่มขึ้นเป็น 45.11 ล้านล้านรูเบิล จาก 44.07 ล้านล้านรูเบิล ที่ระบุไว้ในกฎหมายงบประมาณ ขณะที่ยอดขาดดุลก็มีแนวโน้มสูงกว่าแผนเช่นกัน

รายงานอีกฉบับระบุว่า ยอดขาดดุลแตะ 8.654 ล้านล้านรูเบิล ณ วันที่ 24 สิงหาคม ตัวเลขนี้มาจากรายงานรอง ไม่ใช่การประกาศผลอย่างเป็นทางการของกระทรวงการคลังสำหรับช่วงมกราคม–กรกฎาคม จึงควรใช้เป็นค่าประมาณแบบติดตามสถานการณ์ ไม่ใช่ผลสรุปที่ผ่านการตรวจสอบบัญชีขั้นสุดท้าย

เหตุใดรายจ่ายทางทหารจึงลดได้ยาก

สถาบันวิจัยสันติภาพนานาชาติสตอกโฮล์ม หรือ SIPRI ระบุว่า งบประมาณรัสเซียปี 2026 จัดสรรรายจ่ายทางทหารไว้ 14.9 ล้านล้านรูเบิล หรือคิดเป็น 6.3% ของ GDP พร้อมเตือนว่า ต้นทุนการชำระหนี้ที่เพิ่มขึ้นกำลังจำกัดพื้นที่สำหรับงบประมาณด้านอื่น

รายงานอื่นระบุว่า ค่าใช้จ่ายด้านทหารและความมั่นคงอาจบานปลายเกินงบประมาณอีกราว 2 ล้านล้านรูเบิล และในกรณีเลวร้ายอาจสูงถึง 4 ล้านล้านรูเบิล ตัวเลขเหล่านี้เป็นการคาดการณ์หรือฉากทัศน์ ไม่ใช่ยอดสรุปสุดท้ายที่ยืนยันแล้ว

ภาระหนี้ยิ่งทำให้งบประมาณปรับตัวได้ยากขึ้น รายงานเกี่ยวกับแผนการจัดหาเงินทุนของรัฐบาลระบุว่า การชำระหนี้ภายในประเทศที่มีอยู่มีต้นทุนประมาณ 4 ล้านล้านรูเบิล ในงบประมาณปัจจุบัน ทำให้การชำระหนี้กลายเป็นหนึ่งในรายการใช้จ่ายที่ใหญ่ที่สุด

เมื่อกลาโหม ภาระผูกพันทางสังคม เงินเดือนภาครัฐ และการชำระหนี้ถูกกันไว้เป็นลำดับแรก โครงการพลเรือนที่มีความยืดหยุ่นมากกว่าจึงกลายเป็นจุดที่รัฐบาลสามารถลดรายจ่ายได้ทันที

คำยืนยันของซิลูอานอฟสวนทางกับคำเตือนภายใน

คำแถลงต่อสาธารณะของรัฐมนตรีคลัง กับคำเตือนภายในที่มีรายงานออกมา อาจไม่ได้พูดถึงสิ่งเดียวกันในช่วงเวลาเดียวกัน ซิลูอานอฟให้สัมภาษณ์ว่า งบประมาณมีทรัพยากรเพียงพอสำหรับรายจ่ายตามแผนทั้งหมด แต่รายงานของ Bloomberg ระบุว่า ก่อนหน้านั้นเขาเตือนนายกรัฐมนตรีว่ากระแสเงินสดอาจไม่พอสำหรับการชำระเงินตามกำหนดทั้งหมด 17

ความแตกต่างนี้อาจอธิบายได้ด้วยการแยกระหว่าง ความสามารถในการชำระภาระผูกพันตลอดรอบงบประมาณ กับ สภาพคล่อง ณ ช่วงเวลาใดช่วงเวลาหนึ่ง รัฐบาลอาจคาดว่าจะหาเงินมาชำระภาระต่าง ๆ ได้ผ่านการกู้ยืม รายได้ในอนาคต หรือการจัดลำดับรายจ่ายใหม่ แต่ในระยะสั้นก็ยังเผชิญภาวะเงินสดตึงตัวได้

มาตรการจำกัดรายจ่ายที่ตามมาทำให้ความกังวลเรื่องสภาพคล่องที่มีรายงานออกมาดูมีน้ำหนักมากขึ้น แต่ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่ารัสเซียกำลังเข้าใกล้การผิดนัดชำระหนี้

ตัวเลขเหล่านี้บอกอะไร และยังบอกอะไรไม่ได้

หลักฐานที่มีอยู่สนับสนุนข้อสรุปสำคัญ 3 ประการ

1. รัสเซียเผชิญแรงกระแทกด้านกระแสเงินสดอย่างรุนแรงในเดือนเมษายน ยอดบัญชีคลังที่มีรายงานว่าติดลบ 5.5 ล้านล้านรูเบิล และคำเตือนเรื่องความล่าช้าในการชำระเงิน สะท้อนแรงกดดันด้านสภาพคล่องในทันที 17
2. ช่องว่างทางการคลังขยายตัวเกินแผนเดิมอย่างมาก ข้อมูลทางการช่วงมกราคม–กรกฎาคมระบุยอดขาดดุล 6.455 ล้านล้านรูเบิล เทียบกับเป้าหมายทั้งปี 3.786 ล้านล้านรูเบิล
3. เครมลินเลือกการจัดลำดับความสำคัญใหม่ มากกว่าการลดรายจ่ายสงครามในวงกว้าง การกันงบกลาโหม สวัสดิการ เงินเดือน และหนี้ออกจากมาตรการลดรายจ่าย แสดงให้เห็นว่าภาระกำลังถูกผลักไปยังรายการพลเรือน

ข้อเท็จจริงเหล่านี้ยังไม่ใช่หลักฐานว่ารัสเซียกำลังจะล้มละลายในระดับประเทศ รัฐยังสามารถกู้เงินภายในประเทศและปรับตารางการใช้จ่ายได้ แต่สะท้อนว่างบประมาณมีความยืดหยุ่นน้อยลง ต้องพึ่งพาการกู้ยืมมากขึ้น และกำลังเพิ่มต้นทุนในอนาคตเพื่อรักษาความพยายามทำสงคราม

แรงกดดันทางการเมืองภายในประเทศยังจำกัด

แรงกดดันจากการเลือกตั้งให้ลดงบประมาณทหารก็มีข้อจำกัดเช่นกัน ศาลสูงสุดของรัสเซียสั่งห้ามยาโบลโก ซึ่งเป็นพรรคการเมืองจดทะเบียนเพียงพรรคเดียวที่ต่อต้านสงครามอย่างเปิดเผย ลงสมัครในการเลือกตั้งรัฐสภาเดือนกันยายน 23 ต่อมาคำสั่งดังกล่าวได้รับการยืนยันในการอุทธรณ์ 5

เรื่องนี้ไม่ได้พิสูจน์ว่านโยบายการคลังของรัสเซียจะเปลี่ยนแปลงไม่ได้ แต่หมายความว่า ก่อนการเลือกตั้ง ไม่มีช่องทางในรัฐสภาที่มีนัยสำคัญสำหรับแพลตฟอร์มต่อต้านสงครามซึ่งเสนอให้ลดรายจ่ายทางทหารโดยตรง

ดังนั้น ภาระทางการเงินจึงมีแนวโน้มถูกบริหารผ่านมาตรการรัดเข็มขัด การขึ้นภาษี การกู้ยืม และการแลกเปลี่ยนกับงบประมาณพลเรือน มากกว่าจะผ่านแรงกดดันจากผู้มีสิทธิเลือกตั้งให้ลดระดับการทำสงคราม

บทสรุป

ปัญหาการคลังของรัสเซียในปี 2026 ไม่ได้หมายความเพียงว่า “งบประมาณกำลังไม่มีเงิน” แต่คือการที่รายจ่ายเพื่อสงครามทำให้ภาระผูกพันของรัฐแข็งตัวมากขึ้นเรื่อย ๆ

วิกฤตสภาพคล่องในเดือนเมษายนบีบให้รัฐบาลใช้มาตรการฉุกเฉิน ยอดขาดดุลต่อมาพุ่งเกินเป้าหมายทั้งปีอย่างมาก และรัฐบาลยังคงปกป้องงบกลาโหม สวัสดิการ เงินเดือนภาครัฐ และการชำระหนี้ โดยลดกิจกรรมของภาครัฐพลเรือนที่ได้รับการคุ้มครองน้อยกว่า

ผลกระทบระยะสั้นคือ ภาวะรัดเข็มขัดในภาครัฐพลเรือน ส่วนผลกระทบระยะยาวคือ งบประมาณที่มีหนี้มากขึ้นและปรับตัวได้น้อยลง รัสเซียยังสามารถจัดหาเงินทุนเพื่อเดินหน้าสงครามต่อได้ แต่ต้องแลกด้วยต้นทุนที่มองเห็นได้ชัดเจนขึ้น และแพงขึ้นเรื่อย ๆ