ถอดรหัสหายนะ 26 สิงหาคม: ธารน้ำแข็งถล่มที่ลังตัง ลีรุง กลายเป็นน้ำป่าได้อย่างไร

เกิดอะไรขึ้นบนภูเขา

เหตุภัยพิบัติเมื่อวันที่ 26 สิงหาคมใกล้ยอดลังตัง ลีรุง (Langtang Lirung) บริเวณแนวชายแดนเนปาล–ทิเบต ดูเหมือนจะเป็นการพังทลายของภูเขาอย่างรวดเร็วและต่อเนื่องเป็นลูกโซ่ ไม่ใช่แผ่นดินไหวแบบทั่วไป และไม่ใช่เพียงเหตุทะเลสาบธารน้ำแข็งแตกเพียงอย่างเดียว การประเมินจากภาพดาวเทียมและข้อมูลภาคสนามเบื้องต้นชี้ว่า การพังทลายของน้ำแข็งและหินได้เปลี่ยนเป็นกระแสเศษหินโคลน ก่อนก่อให้เกิดน้ำป่ารุนแรงตามระบบหุบเขาแม่น้ำที่เชื่อมต่อกัน ขณะที่ต้นเหตุแรกสุดยังอยู่ระหว่างการสอบสวน 125

ลำดับเหตุการณ์ที่คาดว่าเกิดขึ้น

ภาพจำลองเบื้องต้นของนักวิจัยระบุว่า หินฐานที่ไม่มั่นคงใต้หรือใกล้ธารน้ำแข็งอาจพังลงพร้อมกับน้ำแข็งส่วนล่างของธารน้ำแข็งที่หลุดตัวและตกลงสู่พื้นหุบเขาซึ่งอยู่ต่ำลงไปหลายร้อยเมตร 125

แรงกระแทกได้กวาดเอาหิน น้ำแข็ง ตะกอน และน้ำมารวมกัน กลายเป็นมวลถล่มของน้ำแข็งและหิน จากนั้นพัฒนาเป็นกระแสเศษหินโคลนพลังงานสูงที่ไหลทะลักลงตามหุบเขา กวาดชุมชน โครงสร้างพื้นฐาน และเส้นทางสัญจรในพื้นที่ชายแดน

ทำไมลาดเขาจึงอาจเปราะบางขึ้น

นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าอุณหภูมิที่สูงขึ้นต่อเนื่องมาหลายทศวรรษอาจเพิ่มความเสี่ยงของเหตุการณ์ลักษณะนี้ผ่านหลายกลไก ได้แก่

• ธารน้ำแข็งร่นถอย ทำให้รูปทรงและแรงค้ำจุนตามธรรมชาติของลาดเขาเปลี่ยนไป
• การละลายของชั้นดินเยือกแข็งถาวร หรือ permafrost ซึ่งเป็นดิน หิน และวัสดุอินทรีย์ที่เคยแข็งตัวมานาน ทำให้โครงสร้างที่แตกร้าวสูญเสีย “ตัวประสาน” ตามธรรมชาติ
• การเปลี่ยนแปลงของฝนและหิมะ รวมถึงฝนตกหนักสุดขั้ว อาจเพิ่มแรงกดและลดเสถียรภาพของพื้นที่สูงชัน

กระบวนการเหล่านี้ทำให้โอกาสเกิดหิมะถล่มที่ประกอบด้วยทั้งน้ำแข็งและหินเพิ่มขึ้น แต่ยังไม่ใช่หลักฐานว่าการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นตัวกระตุ้นโดยตรงของเหตุการณ์วันที่ 26 สิงหาคม การระบุสาเหตุเฉพาะหน้าจำเป็นต้องอาศัยการตรวจสอบทางธรณีวิทยาและหลักฐานภาคสนามเพิ่มเติม 3911

โลกร้อนเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์นี้แค่ไหน

ข้อสรุปของนักวิทยาศาสตร์มีความละเอียดอ่อนกว่าการกล่าวว่า “โลกร้อนเป็นสาเหตุโดยตรง” นั่นคือ ภาวะโลกร้อนอาจเพิ่มความน่าจะเป็นพื้นฐานของการพังทลาย ด้วยการทำให้น้ำแข็ง หิน และชั้นดินเยือกแข็งบนภูเขาไม่มั่นคงขึ้น แต่ยังไม่มีการพิสูจน์ว่าโลกร้อนเพียงอย่างเดียวเป็นตัวจุดชนวนในวันดังกล่าว 38

งานวิจัยพบว่าเหตุถล่มของน้ำแข็งและหินในเทือกเขาหิมาลัยมีแนวโน้มเกิดบ่อยขึ้น เมื่อธารน้ำแข็งร่นถอย ชั้นดินเยือกแข็งเสื่อมสภาพ และฝนตกหนักสุดขั้วทำให้ลาดเขาสูงชันไม่มั่นคง ขณะเดียวกัน การสูญเสียน้ำแข็งของธารน้ำแข็งในหิมาลัยก็เร่งตัวขึ้นในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา โดยอัตราการสูญเสียน้ำแข็งเฉลี่ยในศตวรรษที่ 21 เร็วกว่าในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 ราวสองเท่า 34

ยอดผู้เสียชีวิตยังไม่ใช่ตัวเลขสุดท้าย

จำนวนผู้เสียชีวิตและผู้สูญหายเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วเมื่อทีมกู้ภัยเข้าถึงพื้นที่ห่างไกลมากขึ้น รายงานของ Reuters ณ วันที่ 28 สิงหาคมระบุว่า มีผู้เสียชีวิตในเนปาลอย่างน้อย 579 คน และในทิเบต 7 คน ส่วนยอดผู้สูญหายในเนปาลเพิ่มเป็น 1,924 คน โดยรายงานก่อนหน้านั้นระบุตัวเลขผู้สูญหายมากกว่า 1,300 คน รวมถึงชาวต่างชาติ 14

ตัวเลขทั้งหมดควรถือเป็นข้อมูลชั่วคราว ไม่ใช่บัญชีผู้เสียชีวิตและผู้สูญหายที่สรุปแล้ว เนื่องจากหลายพื้นที่ยังถูกตัดขาดและปกคลุมด้วยซากหิน โคลน และน้ำแข็ง

เหตุใดระบบเตือนภัยจึงไม่สามารถป้องกันความสูญเสียได้

ระบบเตือนภัยแบบดั้งเดิมของเนปาลเหมาะกับการติดตามฝน ระดับน้ำในแม่น้ำ และภัยจากทะเลสาบธารน้ำแข็งที่รู้จักอยู่แล้วมากกว่า เหตุการณ์ครั้งนี้เป็นการพังทลายบนภูเขาสูงแบบผสมผสานและเกิดขึ้นฉับพลัน จึงอาจเหลือเวลาเพียงเล็กน้อยหรือแทบไม่มีเวลาให้แจ้งเตือนผู้คนที่อยู่ปลายน้ำ

ในช่วงแรก สัญญาณจากเครื่องตรวจวัดแผ่นดินไหวถูกตีความว่าเป็นแผ่นดินไหวขนาด 4.4 แต่การประเมินภายหลังระบุว่าสัญญาณดังกล่าวเกิดจากการพังทลายของมวลภูเขาเอง โดยมีรายงานการปรับขนาดเป็น 5.2 415 ความแตกต่างนี้มีความสำคัญ เพราะเครื่องตรวจวัดแผ่นดินไหวสามารถตรวจจับการเคลื่อนตัวของมวลหินและน้ำแข็งได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถเตือนล่วงหน้าก่อนลาดเขาพังได้เสมอไป

ยังมีความเสี่ยงน้ำท่วมระลอกใหม่

ซากหินและน้ำแข็งได้กีดขวางทางน้ำจนเกิดทะเลสาบกั้นน้ำด้านต้นน้ำอย่างน้อยสองแห่ง ทางการเตือนว่า หากน้ำเอ่อล้นหรือแนวกั้นพัง อาจเกิดน้ำป่าฉับพลันระลอกใหม่ในพื้นที่ที่เพิ่งได้รับความเสียหาย โดยมีรายงานว่าทะเลสาบแห่งหนึ่งเอ่อล้นแล้ว ทำให้ต้องเร่งเฝ้าระวังและพิจารณาการอพยพ 67

ปฏิบัติการกู้ภัยที่เต็มไปด้วยข้อจำกัด

เฮลิคอปเตอร์ เจ้าหน้าที่ฉุกเฉิน และทีมกู้ภัยจากจีนกับเนปาลพยายามค้นหาผู้รอดชีวิตในหุบเขาที่ถูกตัดขาดและเต็มไปด้วยเศษซาก แต่ถนนที่เสียหาย ลาดเขาที่ยังไม่มั่นคง สภาพอากาศ และความเสี่ยงจากน้ำหลากระลอกใหม่ ล้วนทำให้การเข้าถึงพื้นที่เป็นไปอย่างยากลำบาก 914

แนวคิดอย่างการขุดช่องระบายน้ำหรือควบคุมการปล่อยน้ำจากทะเลสาบกั้นน้ำอาจช่วยลดแรงดันในบางจุดได้ แต่เป็นปฏิบัติการที่อันตรายและต้องประเมินเสถียรภาพอย่างละเอียด ยังไม่มีหลักฐานที่น่าเชื่อถือเพียงพอว่ามีโครงการขุดช่องระบายน้ำเฉพาะจุดใดได้รับอนุมัติหรือดำเนินการแล้วในพื้นที่เกิดเหตุ

บทเรียนสำหรับการรับมือภัยบนเทือกเขาหิมาลัย

เหตุการณ์นี้ชี้ว่า การจัดการความเสี่ยงในเทือกเขาหิมาลัยไม่ควรพึ่งเพียงเครื่องวัดฝนหรือแผนที่ทะเลสาบธารน้ำแข็ง แต่ควรขยายไปสู่การติดตามอย่างต่อเนื่องด้วยภาพดาวเทียม เครื่องตรวจวัดแผ่นดินไหว และระบบตรวจวัดภาคพื้นดิน สำหรับลาดเขาที่มีหิน น้ำแข็ง และชั้นดินเยือกแข็งไม่มั่นคง

การเฝ้าระวังดังกล่าวควรทำควบคู่กับระบบแจ้งเตือนข้ามพรมแดนที่รวดเร็ว เพื่อให้ชุมชนและผู้คนตามหุบเขามีโอกาสรับรู้และเคลื่อนย้ายได้ แม้เหตุพังทลายประเภทนี้อาจเกิดขึ้นโดยแทบไม่มีสัญญาณเตือนล่วงหน้า 39